‘લાઈક’ અને ‘કોમેન્ટ’ પૂરતાં મર્યાદિત સંવાદ હૃદયના સાચા સંબંધોને નબળા પાડે છે
મગજ મંથન - વિઠ્ઠલ વઘાસિયા
આપણા જીવનમાં સંબંધોનું મહત્ત્વ અતિ વિશિષ્ટ છે. સામાજિક પ્રાણી એવો માણસ છે એકલો રહી શકતો નથી. પરિવાર, મિત્રો, સમાજ અને કાર્યસ્થળે બનતા સંબંધો તેના જીવનને સરળ - સુખમય બનાવે છે. જોકે, આ સંબંધોની મજબૂતીનો આધાર ‘સંવાદ’ પર નિર્ભર છે. આધુનિક સમયમાં ટેકનોલોજી અને વ્યસ્ત જીવનશૈલીના કારણે સંબંધોમાં સંવાદની કટોકટી સર્જાઈ રહી છે, જે એક ચિંતાજનક પરિસ્થિતિ ગણાય..
સંવાદનો અર્થ માત્ર બોલવું કે સાંભળવું નથી, પરંતુ ભાવનાઓ, વિચાર અને લાગણીઓનું સચોટ વહન કરવું છે. અગાઉના સમયમાં લોકો પાસે સમય હતો. એકબીજા સાથે બેઠાં રહીને વાતો કરતાં, ખુશી અને દુ:ખ વહેંચતાં. પરિવારના સભ્યો સાથે ભોજન લેવાની પરંપરા હતી, જેમાં સંવાદ થતો. આજે આ પરંપરા લગભગ લુપ્ત થઈ રહી છે. લોકો પાસે સમય હોવા છતાં તે મોબાઈલ, સોશ્યલ મીડિયા અને અન્ય ડિજિટલ સાધનોમાં વ્યસ્ત રહે છે.
ટેકનોલોજીએ માનવજીવનને સરળ બનાવ્યું છે, પરંતુ તે સાથે માનવીય સંબંધોમાં અંતર પણ વધાર્યું છે. સોશ્યલ મીડિયા દ્વારા લોકો એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે, પરંતુ હૃદયથી દૂર થઈ રહ્યા છે. ‘લાઈક’ અને ‘કોમેન્ટ’ સુધી મર્યાદિત સંવાદ હૃદયના સાચા સંબંધોને નબળા બનાવે છે. માણસ હવે પોતાના મનની વાત વ્યક્ત કરવાનું ટાળી રહ્યો છે, જેનાથી ગેરસમજણ વધે છે.
આધુનિક જીવનશૈલીમાં વ્યસ્તતા પણ સંવાદની કટોકટીનું એક મોટું કારણ છે. લોકો પોતાના કારકિર્દી અને આર્થિક સફળતા પાછળ દોડતા રહે છે, જેના કારણે પરિવાર માટે સમય કાઢવો મુશ્કેલ બની જાય છે. માતા-પિતા અને બાળકો વચ્ચેનો સંવાદ ઘટી રહ્યો છે, જેનાથી પેઢી અંતર (લયક્ષયફિશિંજ્ઞક્ષ લફાય) વધે છે. બાળકો પોતાની સમસ્યાઓ શેર કરતા ડરે છે, કારણ કે તેમને લાગણીસભર સહકાર મળતો નથી.
સંબંધોમાં સંવાદની કમીના કારણે ગેરસમજો, અવિશ્વાસ અને વિખવાદ વધે છે. ઘણીવાર નાનકડી બાબતો મોટા ઝઘડામાં પરિવર્તિત થાય છે, કારણ કે લોકો સમયસર વાતચીત નથી કરતા. પતિ-પત્ની વચ્ચેનો સંવાદ ઘટે ત્યારે સંબંધોમાં તણાવ વધે છે. મિત્રતા પણ સંવાદના અભાવે ધીમે ધીમે કમજોર બને છે.
આ સમસ્યાનું બીજું એક મહત્ત્વનું પાસું ‘અહંકાર’ છે. માણસ પોતાનો અહંકાર છોડવા તૈયાર નથી, જેના કારણે સંવાદ અટકી જાય છે. ‘હું જ સાચો’ એવી માનસિકતા સંબંધોને તોડી નાખે છે. સંવાદ માટે વિનમ્રતા, સમજ અને સહનશીલતા જરૂરી છે, જે આજના સમયમાં ઓછા થતા જાય છે.
સંવાદની કટોકટીનો પ્રભાવ માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર પણ પડે છે. જ્યારે માણસ પોતાની લાગણીઓ વ્યક્ત કરી શકતો નથી, ત્યારે તે અંદરથી તૂટી જાય છે. તણાવ, ડિપ્રેશન અને એકલતા જેવી સમસ્યાઓ વધે છે. આ સમસ્યાઓનું મુખ્ય કારણ સંવાદનો અભાવ છે. જો વ્યક્તિ પોતાના મનની વાત કોઈને કહી શકે, તો ઘણી સમસ્યાઓ સરળતાથી ઉકેલી શકાય.
આ પરિસ્થિતિમાં સુધારો લાવવા માટે સંવાદનું મહત્ત્વ સમજવું જરૂરી છે. સૌપ્રથમ, પરિવાર સાથે સમય વિતાવવો જોઈએ. રોજ થોડો સમય એકબીજા સાથે વાતચીત માટે ફાળવવો જોઈએ. ભોજન દરમિયાન મોબાઈલનો ઉપયોગ ટાળવો જોઈએ, જેથી પરિવારના સભ્યો વચ્ચે સંવાદ વધે.
બીજું, ટેકનોલોજીનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવો જોઈએ. સોશ્યલ મીડિયા પર સમય વેડફવા કરતાં વ્યક્તિગત મુલાકાતો અને વાતચીતને પ્રાધાન્ય આપવું જોઈએ. મિત્રો અને સગાંઓ સાથે સીધો સંપર્ક રાખવો વધુ લાભદાયી છે.
ત્રીજું, સંવાદમાં સકારાત્મકતા લાવવી જોઈએ. એકબીજાની વાત ધ્યાનથી સાંભળવી, સમજવાનો પ્રયત્ન કરવો અને સહાનુભૂતિ રાખવી જરૂરી છે. માત્ર પોતાની વાત કહેવી નહીં, પરંતુ સામેની વ્યક્તિની લાગણીઓને પણ મહત્ત્વ આપવું જોઈએ.
ચોથું, અહંકાર છોડીને ઘણીવાર સંબંધોને બચાવવા માટે સંવાદ દ્વારા પહેલ કરવી પડે છે. ‘માફી માંગવી’ અને ‘સમજવું’ એ સંવાદના મહત્ત્વના ભાગ છે.
અંતમાં કહી શકાય કે સંબંધોમાં સંવાદ જીવનનો પ્રાણ છે. જો સંવાદ ન હોય તો સંબંધો માત્ર નામ માત્ર રહી જાય છે. આજના સમયમાં સંવાદની કટોકટી એક ગંભીર સમસ્યા બની રહી છે, જેને આપણે ટેકનોલોજીનો યોગ્ય ઉપયોગ કરીને, સમયનું સંચાલન કરીને અને માનવીય મૂલ્યોને જાળવી રાખીને સંબંધોમાં સંવાદને મજબૂત બનાવવો જોઈએ.
