નીટ પેપર લીક મુદ્દે દિલ્હીના જંતર-મંતર પર ચાલી રહેલા વિરોધ પ્રદર્શન વચ્ચે દેશના વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ એક મહત્વની જાહેરાત કરી છે. વડા પ્રધાન મોદીજીએ જણાવ્યું છે કે પેપર લીક અને પરીક્ષામાં ધાંધલી કરનારા દોષિતોને ઝડપથી અને કડકમાં કડક સજા અપાવવા માટે સરકાર 'ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ'ની રચના કરશે. વડાપ્રધાનની આ જાહેરાત બાદ આ ખાસ અદાલતો ફરી એકવાર ચર્ચામાં આવી છે. આ અદાલતો અતિ સંવેદનશીલ અને ગંભીર કેસોમાં વિલંબ વગર ઝડપી ન્યાય આપવા માટે જાણીતી છે. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ શું છે અને સામાન્ય કોર્ટ કરતાં તેની કાર્યવાહી કઈ રીતે જુદી પડે છે...

શું હોય છે ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ?

ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ એ એવી ખાસ અદાલતો છે જેને ગંભીર ગુનાહિત કેસો અને લાંબા સમયથી પેન્ડિંગ પડેલા મામલાઓનો ઝડપથી નિકાલ લાવવા માટે બનાવવામાં આવે છે. ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 21 (Article 21) હેઠળ નાગરિકોને સમયસર ન્યાય મેળવવાનો મૂળભૂત અધિકાર મળે છે. ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ આ જ સિદ્ધાંત પર કામ કરે છે કે ન્યાયમાં વિલંબ એટલે ન્યાયનો ઇનકાર.

વાત કરીએ ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટની તો આ કોર્ટ સામાન્ય અદાલતોની જેમ જ મુખ્ય કાયદા અને કાનૂની નિયમોનું પાલન કરે છે, પરંતુ અહીં સુનાવણી માટે અત્યંત કડક અને સમયમર્યાદાવાળી પ્રક્રિયા અનુસરવામાં આવે છે. અગાઉ મહિલાઓ અને બાળકો સામેના ગુનાઓ (જેમ કે POCSO કેસ) માટે આવી કોર્ટો કાર્યરત હતી. હવે પેપર લીક અને પરીક્ષામાં થતી ગેરરીતિઓને પણ આ દાયરામાં લાવવામાં આવી રહી છે.

કેવી રીતે થાય છે ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટની રચના?

ન્યાયપાલિકા સ્વતંત્ર હોવાથી સરકાર સીધી રીતે કોર્ટ શરૂ કરી શકતી નથી. તેના માટે એક ચોક્કસ પ્રક્રિયા અનુસરવામાં આવે છે. સરકાર સૌથી પહેલા સંબંધિત રાજ્ય અથવા વિસ્તારની હાઈકોર્ટના ચીફ જસ્ટિસને વિનંતી કરે છે. હાઈકોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ મંજૂરી આપે તે પછી એક ખાસ જજને માત્ર આ કાયદા હેઠળના કેસો ચલાવવા માટે નોમિનેટેડ કરવામાં આવે છે. વડા પ્રધાનની જાહેરાત બાદ દિલ્હી હાઈકોર્ટે તાત્કાલિક પગલું ભરીને રાઉઝ એવન્યુ કોર્ટમાં અધિકારી અનુ ગ્રોવર બાલીગાની અદાલતને વિશેષ ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ તરીકે નામિત કરી દીધી છે. 

સામાન્ય કોર્ટ અને ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત:

સામાન્ય અદાલતોમાં કેસોનો વિશાળ ભરાવો હોવાના કારણે બે સુનાવણીઓ વચ્ચે અઠવાડિયા કે મહિનાઓનો સમય નીકળી જાય છે. પરંતુ ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટમાં દરરોજ (Day-to-Day) સુનાવણી થાય છે જેથી કેસ બિનજરૂરી રીતે લંબાય નહીં.

મુદત પર કડક રોક:

સામાન્ય કોર્ટમાં વકીલો દ્વારા વારંવાર કેસ ટાળવા માટે તારીખ માંગવાની ટેવ હોય છે, પરંતુ ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટમાં આ ચલણ પર સખત મનાઈ હોય છે. ખૂબ જ અસાધારણ અને અનિવાર્ય સંજોગોમાં જ વધુમાં વધુ બે વાર જ તારીખ આપી શકાય છે.

માત્ર ચોક્કસ કેસો પર જ ધ્યાન:
સામાન્ય અદાલતોમાં તમામ પ્રકારના દિવાની અને ફોજદારી કેસો આવે છે, જ્યારે ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટ માત્ર પસંદગીના ગંભીર કેસો પર જ કામ કરે છે. જેમાં મહિલાઓ-બાળકો વિરુદ્ધના ગુના, પોક્સો (POCSO), આતંકવાદ, મોટા રમખાણો, ભ્રષ્ટાચાર અને હવે 'પેપર લીક' જેવા રાષ્ટ્રીય મહત્વ ધરાવતા વિષયોનો સમાવેશ થાય છે.