ચાલવાથી સ્વસ્થ અને સક્રિય રહેવાની સૌથી સરળ રીતમાંની એક માનવામાં આવે છે. હવે સોશિયલ મીડિયા અને ‘લિમ્ફેટિક વૉકિંગ’ની ચર્ચા વધી છે. ધીમે અને લયબદ્ધ રીતે ચાલવું, ઊંડા શ્વાસ લેવા, શરીરની પોઝિશન બદલવી અને હળવી મૂવમેન્ટ કરવી જેવી પદ્ધતિને સામાન્ય રીતે લિમ્ફેટિક વૉકિંગ કહેવામાં આવે છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ તેને યુનિવર્સલ મેડિકલ એક્સરસાઇઝ તરીકે ગણતરી કરતા નથી.
લિમ્ફેટિક સિસ્ટમ શરીરની ઇમ્યુન અને ફ્લુઇડ મેનેજમેન્ટમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તે શરીરના ટિશ્યૂમાંથી વધારાનું પ્રવાહી એકત્ર કરીને તેને ફરી બ્લડસ્ટ્રીમમાં પહોંચાડે છે, જ્યારે લિમ્ફ નોડ્સ સંભવિત હાનિકારક પદાર્થોને ફિલ્ટર કરવામાં અને ઇમ્યુન સેલ્સના પરિવહનમાં મદદ કરે છે. રક્તસંચારની જેમ લિમ્ફેટિક સિસ્ટમમાં હૃદય જેવો સેન્ટ્રલ પંપ હોતો નથી, તેથી સ્નાયુઓની હિલચાલ, શ્વાસ દરમિયાન દબાણમાં થતા ફેરફાર અને શરીરની મૂવમેન્ટ લિમ્ફના પ્રવાહમાં મદદરૂપ બને છે.
નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ ચાલતી વખતે સ્નાયુઓનું સંકોચન લિમ્ફના પરિવહનમાં મદદ કરી શકે છે. લિમ્ફેડેમા અંગે થયેલા સંશોધનોમાં કસરતથી લક્ષણો, શારીરિક કાર્યક્ષમતા અને કેટલાક કિસ્સામાં અંગોના કદ પર સકારાત્મક અસર જોવા મળી છે, જોકે ઉપલબ્ધ પુરાવાની ચોકસાઈ દરેક સ્થિતિમાં અલગ છે.
વૉકિંગ સરળ, ઓછા ઇમ્પેક્ટવાળી અને રોજિંદા જીવનમાં સરળતાથી સામેલ કરી શકાય તેવી પ્રવૃત્તિ હોવાથી તે વ્યવહારુ વિકલ્પ બની રહે છે. ખાસ વાત એ છે કે લિમ્ફેટિક સર્ક્યુલેશન માટે કોઈ ચોક્કસ ‘લિમ્ફેટિક વૉકિંગ ટેકનિક’ કરવી જરૂરી નથી.
સામાન્ય વૉકિંગનો મુખ્ય હેતુ કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર ફિટનેસ, શારીરિક સક્રિયતા, સ્ટેમિના અને એકંદર આરોગ્ય સુધારવાનો હોય છે. બીજી તરફ, લિમ્ફેટિક વૉકિંગમાં ધીમી અને નિયંત્રિત મૂવમેન્ટ, આરામદાયક શ્વાસ અને સ્નાયુઓની લયબદ્ધ હલચલ પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.
કેટલીક રૂટિનમાં એન્કલ પંપ, હળવું સ્ટ્રેચિંગ, હાથની મૂવમેન્ટ અથવા પોશ્ચર એક્સરસાઇઝનો પણ સમાવેશ થાય છે. જોકે, સ્વસ્થ લોકોમાં માત્ર ‘લિમ્ફેટિક વૉકિંગ’ નામના કારણે સામાન્ય વૉકિંગ કરતાં વધુ આરોગ્યલાભ મળે છે તેવો કોઈ નક્કર પુરાવો હાલમાં ઉપલબ્ધ નથી.
સોજો અથવા શરીરમાં પાણી ભરાવાની સમસ્યા અંગે પણ સાવચેતી જરૂરી છે. શારીરિક પ્રવૃત્તિ પ્રવાહીના સર્ક્યુલેશનમાં મદદ કરી શકે છે અને લિમ્ફેડેમાની સારવારમાં કસરતનો સમાવેશ કરવામાં આવે છે. પરંતુ સામાન્ય ફ્લુઇડ રિટેન્શનને લિમ્ફેડેમા સમાન માનવું યોગ્ય નથી. લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવું, કેટલીક દવાઓ, નસોની સમસ્યા, હૃદય અથવા કિડનીની બીમારી સહિત અનેક કારણોથી સોજો આવી શકે છે.
જો આવી સતત રહે, તેનું કારણ સમજાતું ન હોય અથવા શરીરની માત્ર એક બાજુ જોવા મળે તો માત્ર વૉકિંગ પર આધાર રાખવાને બદલે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે. પહેલેથી લિમ્ફેડેમા ધરાવતા લોકો માટે નિષ્ણાતની સલાહથી ખાસ એક્સરસાઇઝ પ્રોગ્રામ, કમ્પ્રેશન અને અન્ય સારવાર પદ્ધતિઓ ઉપયોગી બની શકે છે.
વજન ઘટાડવાના મામલે પણ લિમ્ફેટિક વૉકિંગને લઈને કરવામાં આવતા દાવાઓને સમજદારીપૂર્વક જોવાની જરૂર છે. ઉપલબ્ધ માહિતી પ્રમાણે લિમ્ફેટિક વૉકિંગથી સામાન્ય વૉકિંગ કરતાં ઝડપથી વજન ઘટે છે તેવો કોઈ નક્કર પુરાવો નથી. વજનનું સંચાલન વ્યક્તિ કેટલી ઊર્જા લે છે અને કેટલી ખર્ચે છે, આહાર, ઊંઘ, સ્નાયુઓનું પ્રમાણ, એકંદર શારીરિક સક્રિયતા અને અન્ય વ્યક્તિગત પરિબળો પર આધાર રાખે છે.
ખૂબ ધીમી ચાલની સરખામણીમાં ઝડપી અથવા વધુ સમય સુધી કરવામાં આવતી સામાન્ય વૉકિંગ કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર ફિટનેસ અને ઊર્જા ખર્ચ માટે વધુ મદદરૂપ થઈ શકે છે. જોકે, જે લોકો હાલમાં ખૂબ ઓછા સક્રિય છે, બીમારીમાંથી સાજા થઈ રહ્યા છે અથવા વધુ તીવ્ર કસરત કરી શકતા નથી, તેમના માટે હળવી વૉકિંગ સારી શરૂઆત બની શકે છે.
આખરે, વૉકિંગમાં સૌથી મહત્વની બાબત કોઈ ટ્રેન્ડને અનુસરવા કરતાં નિયમિત અને સુરક્ષિત રીતે શારીરિક સક્રિય રહેવાની છે. લિમ્ફેટિક વૉકિંગને સામાન્ય વૉકિંગ કરતાં ‘ચડિયાતું’ માનવાને બદલે, લિમ્ફના પ્રવાહને મદદ કરી શકે તેવા સિદ્ધાંતો ધરાવતી મૂવમેન્ટ પદ્ધતિ તરીકે જોવી વધુ યોગ્ય છે.
વ્યક્તિની ફિટનેસ, સ્વાસ્થ્યની સ્થિતિ અને તેના લક્ષ્ય પ્રમાણે વૉકિંગની ઝડપ અને સમય નક્કી કરવો જોઈએ. એટલે કે, ચાલવાની રીતમાં થોડો ફેરફાર ઉપયોગી હોઈ શકે, પરંતુ નિયમિત શારીરિક સક્રિયતા જ લાંબા ગાળે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત છે.
