ઉનાળાની શરૂઆત થતાં જ સમગ્ર ઉત્તર અને મધ્ય ભારત ભયાનક હીટવેવની ઝપેટમાં આવી ગયું છે. ઉત્તર પ્રદેશનો બાંદા જિલ્લો હાલમાં 48 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી વધુ તાપમાન સાથે દેશનો સૌથી ગરમ વિસ્તાર સાબિત થયો છે, જ્યાં અસહ્ય ગરમીને કારણે સવારે 10 વાગ્યા પછી જ રસ્તાઓ સુમસામ થઈ જાય છે અને આખું શહેર જાણે લોકડાઉન જેવી સ્થિતિમાં આવી જાય છે. જ્યારે કોઈ શહેર કે જિલ્લો સવારે 10 વાગ્યે જ બંધ થઈ જાય, ત્યારે તે માત્ર હવામાનની વિષમતા નથી પરંતુ આર્થિક અને પર્યાવરણીય કટોકટીની ઘંટડી છે. 

યુપીના બાંદા જિલ્લાની વર્તમાન સ્થિતિ એ વાતનો પુરાવો છે કે 'ગ્લોબલ વોર્મિંગ' અને 'અર્બન હીટ આઇલેન્ડ ઇફેક્ટ' હવે ભવિષ્યનો ખતરો નથી, પરંતુ આજની વાસ્તવિકતા બની ચૂકી છે. આ રેકોર્ડબ્રેક તાપમાન માત્ર માનવ જીવનને જ નહીં, પરંતુ આપણા પર્યાવરણ અને દેશના અર્થતંત્રને પણ ઊંડી ઈજા પહોંચાડી રહ્યું છે. 

અર્થતંત્ર પર થતી ઘાતક અસરો:

ભારત જેવા દેશમાં કૃષિ, બાંધકામ અને લારી-ગલ્લાં ચલાવતા કરોડો મજૂરો ખુલ્લાં આકાશ નીચે કામ કરે છે. અતિશય ગરમીને કારણે કામના કલાકો ઘટી જાય છે. બાંદાની જેમ જો સવારે 10 વાગ્યાથી જ આઉટડોર કામ બંધ થઈ જાય, તો દાડિયા મજૂરોની કમાણી પર પણ તેની અસર જોવા મળે છે અને દેશની જીડીપીને મોટો ફટકો પડે છે.

સતત પડી રહેલી અસાધારણ ગરમીને કારણે જમીનમાં રહેલું ભેજ સુકાઈ જાય છે, જળાશયો ખાલી થઈ જાય છે અને પાક બળી જાય છે. આનાથી શાકભાજી, અનાજ અને દૂધના ઉત્પાદન પર નકારાત્મક અસર પડે છે, જે દેશમાં 'ફૂડ ઇન્ફ્લેશન'ને પ્રોત્સાહન આપે છે.

આ ઉપરાંત ગરમી વધતાં જ એસી અને કૂલરનો વપરાશ પણ સામાન્ય કરતાં બમણો થઈ જાય છે. પાવર ગ્રીડ પર દબાણ વધવાના કારણે વીજ કાપની સમસ્યા સર્જાય છે. સરકાર અને ઉદ્યોગો પર ઉર્જા ઉત્પાદનનો આર્થિક બોજ અસાધારણ રીતે વધી જાય છે. બપોરના સમયે ગ્રાહકો ઘરની બહાર ન નીકળતા હોવાથી રિટેલ માર્કેટ, ટ્રાન્સપોર્ટેશન અને સ્થાનિક વેપાર ધંધા ઠપ થઈ જાય છે, જેનાથી અર્થતંત્રની ગતિ ધીમી પડે છે.

પર્યાવરણ પર થતી ચિંતાજનક અસરો:

45 થી 48 ડિગ્રી તાપમાનમાં નદીઓ, તળાવો અને ભૂગર્ભ જળના સ્તર ઝડપથી નીચે જાય છે. પીવાના પાણીની તંગી માત્ર માણસો માટે જ નહીં પરંતુ પશુ-પક્ષીઓ માટે પણ જીવલેણ સાબિત થાય છે. અતિશય હીટવેવના કારણે જંગલોમાં આગ લાગવાનું જોખમ વધી જાય છે.

આ ઉપરાંત, અસહ્ય ગરમી સ્થાનિક વનસ્પતિઓ અને લુપ્ત થતા પક્ષીઓ તેમજ પ્રાણીઓના અસ્તિત્વ સામે મોટો ખતરો ઉભો કરે છે. શહેરોમાં પાકા સિમેન્ટના મકાનો, ડામરના રસ્તા અને વૃક્ષોની અછતને કારણે ગરમીના કિરણો વાતાવરણમાં પાછા ફરી શકતા નથી. પરિણામે, ગ્રામીણ વિસ્તારોની સરખામણીએ શહેરો ભઠ્ઠીની જેમ શેકાવા લાગે છે.

વાત કરીએ આ સમસ્યાના ઉકેલની અને તકેદારીના પગલાંની તો બાંદા જિલ્લાની આ પરિસ્થિતિ દેશના તમામ નીતિવિષયકો માટે એક ચેતવણી છે. જો આપણે આપણું અર્થતંત્ર અને પર્યાવરણ બચાવવું હશે, તો 'ગ્રીન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર' એટલે કે વધુમાં વધુ વૃક્ષારોપણ, જળ સંચય અને ઓફિસ કે કામના કલાકોમાં ફેરફાર જેવા આબોહવા અનુકૂળ મોડેલ અપનાવવા પડશે.