મુંબઈ/નાશિક: આ વર્ષે કેન્દ્રીય એજન્સીઓ (NAFED અને NCCF) દ્વારા ખરીદાયેલા 1.2 લાખ ટન બફર સ્ટોકમાંથી આશરે 30થી 40 ટકા ડુંગળી કમોસમી વરસાદ, સડો અને અંકુરણને કારણે ખરાબ થઈ ગઈ છે. સામાન્ય રીતે દર વર્ષે 20 ટકા ડુંગળી ખરાબ થતી હોય છે, પરંતુ આ વર્ષે શેલ્ફ-લાઇફ ઘટવાને કારણે નુકસાન વધ્યું છે.

સામાન્યતઃ 20 ટકા કાંદા થાય છે ખરાબ

કાંદા ખરાબ થવાનું મુખ્ય કારણ કાપણીની સિઝનમાં થયેલો કમોસમી વરસાદ હતો. તેના કારણે ડુંગળીની ગુણવત્તા ખરાબ થઈ અને તેની શેલ્ફ-લાઇફ ઘટી ગઈ, જેના કારણે લાંબા સમય સુધી તેનો સંગ્રહ કરવો મુશ્કેલ બન્યો. સામાન્ય રીતે દર વર્ષે આશરે 20 ટકા ડુંગળી ખરાબ થાય છે, પરંતુ આ વર્ષે આ આંકડો 40 ટકા સુધી પહોંચી શકે છે, એમ અધિકારીએ નામ નહીં આપવાની શરતે જણાવ્યું હતું.

પાટનગરમાં પહોંચી ગયા કાંદાનો સ્ટોક

રેલવે અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે ડુંગળી લઈને ટ્રેન મંગળવારે જ રવાના થવાની હતી, પરંતુ ગ્રેડિંગ અને છટણીના કામમાં વિલંબ થવાને કારણે તે લગભગ 24 કલાક મોડેથી રવાના થઈ. લાસલગાંવ રેલવે સ્ટેશનના સ્ટેશન મેનેજર પ્રીતિશ દુબેએ જણાવ્યું કે કાંદા એક્સપ્રેસ લગભગ 500 ટન ડુંગળી લઈને લાસલગાંવથી રવાના થઈ છે અને 24 કલાકની અંદર દિલ્હી પહોંચવાની અપેક્ષા છે.

રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ દ્વારા લવાશે કાંદા

ઘણા શહેરોમાં ડુંગળીના છૂટક ભાવ 50-65 રૂપિયા પ્રતિ કિલોગ્રામ સુધી પહોંચી ગયા બાદ કેન્દ્ર સરકારે બજારમાં હસ્તક્ષેપ કરતાં રેલવે દ્વારા ડુંગળીનું પરિવહન શરૂ કર્યું છે. રેલ પરિવહન ઉપરાંત કેન્દ્ર સરકારે પોતાની ખરીદી એજન્સીઓ નેશનલ એગ્રીકલ્ચરલ કોઓપરેટિવ માર્કેટિંગ ફેડરેશન ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ અને નેશનલ કોઓપરેટિવ કન્ઝ્યુમર્સ ફેડરેશન (NCCF) દ્વારા રોડ માર્ગે પણ ડુંગળી મોકલવાનું શરૂ કર્યું છે. અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે નાફેડે મંગળવારે રાત્રે ટ્રક દ્વારા 30 ટન ડુંગળી દિલ્હી મોકલી હતી, જ્યારે NCCFએ બુધવારે સાંજે વધુ 30 ટનની એક ખેપ મોકલી હતી.

કોલકાતા અને ચેન્નઈમાં પણ જશે ડુંગળી

કોલકાતા અને ચેન્નઈ માટે પણ આવી જ ડુંગળી ટ્રેનો ચલાવવાની યોજના બનાવવામાં આવી રહી છે. અધિકારીઓ મુખ્ય વપરાશ કેન્દ્રોમાં પુરવઠો સુધારવા અને ભાવવધારો રોકવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.

કેન્દ્રીય ગ્રાહક બાબતોના મંત્રાલયે અગાઉ જ જાહેરાત કરી હતી કે ‘કાંદા એક્સપ્રેસ’ હેઠળ દિલ્હી લાવવામાં આવતી ડુંગળી નાફેડ, NCCF અને કેન્દ્રીય ભંડારના આઉટલેટ્સ દ્વારા 35 રૂપિયા પ્રતિ કિલોગ્રામની સબ્સિડાઈઝ્ડ કિંમતે વેચવામાં આવશે. ભવિષ્યમાં રેલવે દ્વારા મોકલવામાં આવતી ખેપ ચેન્નઈ, એર્નાકુલમ, મદુરાઈ અને ગુવાહાટી પણ મોકલવામાં આવી શકે છે, એમ અધિકારીએ જણાવ્યું હતું.

બફર સ્ટોક પર વધતું દબાણ

કેન્દ્ર સરકારે ઉનાળાની ડુંગળીની ખરીદીનો લક્ષ્યાંક 2 લાખ ટન રાખ્યો હતો, પરંતુ નાફેડ અને NCCF મળીને માત્ર 1.20 લાખ ટન જ ખરીદી શક્યા, જે લક્ષ્યાંક કરતાં ઘણું ઓછું છે. આ વર્ષે બફર સ્ટોકની 90%થી વધુ ડુંગળી એકલા નાસિક વિસ્તારમાંથી આવી છે. સામાન્ય રીતે કુલ ખરીદીમાં નાસિકનો હિસ્સો 80%થી વધુ હોય છે. નાફેડના અધિકારીએ જણાવ્યું કે ખેડૂતોના સ્ટોરેજમાં રહેલી ડુંગળી ઝડપથી ખતમ થઈ રહી છે અને ખરીદેલી ડુંગળીમાંથી 30% સડી જવા અથવા અંકુરિત થવાને કારણે ખરાબ થઈ છે. તેના કારણે પુરવઠાની સ્થિતિ વધુ મુશ્કેલ બની છે.

જૂન-જુલાઈમાં ખેડૂતોએ વેચ્યો સ્ટોક

સામાન્ય રીતે ખેડૂતો સપ્ટેમ્બરથી સ્ટોર કરેલી ડુંગળી બજારમાં લાવવાનું શરૂ કરે છે, પરંતુ આ વર્ષે ઘણા ખેડૂતોએ ડુંગળી ખરાબ થવાથી થતા નુકસાનથી બચવા માટે જૂન અને જુલાઈમાં જ પોતાનો સ્ટોક વેચવાનું શરૂ કરી દીધું હતું. કૃષિ વિભાગના એક અધિકારીએ જણાવ્યું કે હોલસેલ માર્કેટમાં સારા ભાવ મળતા હોવાથી પણ ખેડૂતો ખરીદી એજન્સીને બદલે બજારમાં ડુંગળી વેચવા લાગ્યા હતા.

નાશિકના સ્ટોરેજમાં 25 ટકા બચ્યો સ્ટોક

કૃષિ વિભાગના અધિકારીઓ અનુસાર, ભારતના સૌથી મોટા ડુંગળી ઉત્પાદક વિસ્તારોમાંના એક નાશિક જિલ્લામાં આશરે 24 લાખ ટનની સ્ટોરેજ ક્ષમતા છે, પરંતુ ખેડૂતોના સ્ટોરેજમાં હવે માત્ર 25 ટકા જેટલો સ્ટોક બચ્યો છે. અધિકારીઓએ ચેતવણી આપી છે કે જો ડુંગળી સતત ખરાબ થતી રહી અને તેની શેલ્ફ-લાઇફ ઘટતી ગઈ તો નવી તાજી આવક શરૂ થાય તે પહેલાં જ સપ્ટેમ્બરના અંત અથવા ઓક્ટોબરની શરૂઆત સુધી વર્તમાન સ્ટોક ખતમ થઈ શકે છે.

ખરીફ પાકમાં વિલંબથી પુરવઠો ઘટી શકે

બિયારણના સમયગાળામાં ઓછો વરસાદ પડવાને કારણે ખરીફ ડુંગળીના પાકમાં મોટો વિલંબ થઈ રહ્યો છે, જેના કારણે સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની રહી છે. કૃષિ વિભાગના અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે જિલ્લામાં ખરીફ ડુંગળીની ખેતીનો સરેરાશ વિસ્તાર લગભગ 30,000 હેક્ટર છે, પરંતુ અત્યાર સુધીમાં માત્ર 370 હેક્ટરમાં જ ખરીફ ડુંગળીનું વાવેતર થઈ શક્યું છે. 

સામાન્ય રીતે આ સમય સુધીમાં લગભગ અડધું વાવેતર પૂર્ણ થઈ જતું હોય છે, પરંતુ અત્યારે પ્રગતિ માત્ર 1 ટકા જેટલી છે. હવે ખરીફના નવા કાંદા નવેમ્બરના મધ્ય સુધીમાં બજારમાં આવવાની અપેક્ષા છે અને નિયમિત આવક ડિસેમ્બરની શરૂઆતથી થવાની શક્યતા છે. તેથી વેપારીઓને ઓક્ટોબરમાં પુરવઠાની અછતનો ભય છે. કૃષિ અધિકારીઓએ ચેતવણી આપી છે કે જો વર્તમાન સ્ટોક આ જ ઝડપે ઘટતો રહ્યો, તો જિલ્લામાં સપ્ટેમ્બર અને ઓક્ટોબર દરમિયાન ડુંગળીની અછત સર્જાઈ શકે છે.

પુરવઠા માટે મહત્વના આગામી પાંચ મહિના

હાલમાં બજાર મુખ્યત્વે માર્ચ અને એપ્રિલમાં કાપવામાં આવેલી ઉનાળાની ડુંગળી પર આધારિત છે. સામાન્ય રીતે આ ડુંગળીને છથી સાત મહિના સુધી સંગ્રહિત કરી શકાય છે અને ખેડૂતો તેને વર્ષ દરમિયાન અલગ-અલગ સમયે વેચવા માટે સ્ટોર કરે છે. કૃષિ વિભાગના અન્ય એક અધિકારીએ જણાવ્યું કે ખરીફ પાક બજારમાં આવે ત્યાં સુધી આગામી કેટલાક મહિનાઓમાં ડુંગળીનો કોઈ ખાસ નવો પાક આવવાની શક્યતા નથી. આ સમયગાળા દરમિયાન હોલસેલ અને રિટેલ માર્કેટમાં પુરવઠા માટે સ્ટોર કરેલી ડુંગળી જ મુખ્ય સ્ત્રોત રહેશે. 

જો કે, વેપારીઓએ ચેતવણી આપી છે કે વધુ પડતી ડુંગળી ખરાબ થવાથી અથવા સમય પહેલાં સ્ટોક ખતમ થવાથી વર્તમાન સ્ટોરેજ ચક્રમાં વિક્ષેપ પડે તો પુરવઠો વધુ ઘટી શકે છે. તેના પરિણામે આગામી મહિનાઓમાં ડુંગળીના ભાવ પર વધુ દબાણ આવવાની શક્યતા છે.