અભિમન્યુ મોદી
આપણી સ્મૃતિઓ મોટેભાગે દૃશ્યોની બનેલી હોય છે એવો આપણો કાયમી ભ્રમ છે. આપણે ફોટોગ્રાફ્સ કે વીડિયો દ્વારા ભૂતકાળને આંખોથી સાચવવાનો અથાક પ્રયાસ કરીએ છીએ, પરંતુ સાચી સ્મૃતિઓ અવાજના સ્વરૂપે આપણા અસ્તિત્વમાં અત્યંત ઊંડે સુધી જડાયેલી હોય છે. બાળપણ કે વીતી ગયેલો કોઈ સુવર્ણ સમય એક ચિત્ર તરીકે નહીં, પણ કોઈ ચોક્કસ અવાજ તરીકે અચાનક સ્મૃતિપટલ પર ઝબકી જતો હોય છે. આજની આખી દુનિયા માત્ર દૃશ્ય આધારિત થઈ ગઈ છે. આપણી આંખો સ્ક્રીન પર સતત બદલાતા રંગો અને આકારો જોઈ જોઈને ભયંકર થાકેલી છે, પણ આપણા કાન ભૂખ્યા છે.
આજના આધુનિક અને કર્કશ ઘોંઘાટમાં આપણે એવા કેટલાયે અવાજો કાયમ માટે ગુમાવી દીધા છે, જે અવાજોએ આપણું બાળપણ અને આપણી સંવેદનાઓ ઘડી હતી. જો ભૂતકાળના અવાજોનું કોઈ મ્યુઝિયમ બનાવવામાં આવે તો તેમાં મુકવા લાયક અવાજોની યાદી બહુ લાંબી અને હૃદયદ્રાવક હશે.
સવાર પડતાંની સાથે જ ઘરમાં જે અવાજોનું સંગીત રેલાતું, તે હવે ક્યાંય સાંભળવા નથી મળતું. વહેલી સવારે પથ્થરની ઘંટી પર અનાજ દળાતું હોય ત્યારે આવતો ઘર્ષણનો લયબદ્ધ અવાજ અને તેની સાથે ગવાતા પ્રભાતિયાં ઘરના આંગણામાં એક અનોખું આધ્યાત્મિક વાતાવરણ સર્જતા. રસોડામાં દહીં વલોવવા માટે ફરતા વલોણાનો અવાજ માત્ર દૂધને જ નહીં, જાણે આખા ઘરની ચેતનાને વલોવતો હતો. લાકડાના જૂના કબાટને કે ભારી દરવાજાને ખોલતી વખતે આવતો પેલો લાક્ષણિક ચિચૂડાટ કે પછી ખંડની અંદર લટકતી જૂની દીવાલ ઘડિયાળના લોલકનો અવિરત ટિક-ટિક અવાજ.
આ બધું ઘર જીવે છે એના ધબકારા હતા. એ સમયમાં ઘડિયાળનો અવાજ સમય પસાર થઈ જવાનો ડર નહોતો આપતો, પણ સમય હોવાની અને શાંતિથી જીવાતા હોવાની પ્રતીતિ કરાવતો હતો. આધુનિક મશીનો અને ઉપકરણો સાવ અવાજવિહીન થઈ ગયા છે. તે કામ તો અદભુત ઝડપથી કરે છે, પણ તેમાં માણસાઈનો પેલો પરિચિત રણકાર ગાયબ છે.
બપોરના સન્નાટામાં સંભળાતા અવાજોનું પણ એક આગવું મનોવિજ્ઞાન હતું. સાવ સૂમસામ શેરીમાં કોઈ સાઇકલ પર આવતા ફેરિયાનો લાંબો, ખેંચાયેલો અને લયબદ્ધ સાદ આખી બપોરની નિરવ શાંતિને ચીરીને નીકળી જતો. એ સાદમાં કોઈ આક્રમક વ્યાપાર નહોતો, પણ એક પ્રકારની આત્મીયતા હતી. સાંજના સમયે લાકડાની પેટીવાળા જૂના રેડિયોને ચાલુ કરતી વખતે અને સ્ટેશન ગોઠવતી વખતે બે સ્ટેશન વચ્ચે આવતો પેલો ખરખરાટ અવાજ અને ત્યારબાદ અચાનક જ સ્પષ્ટ થઈ જતો કોઈ ગીતનો સૂર એક જાદુ સમાન હતો. રેડિયોની એ ગોળ સ્વિચમાં ફરતી વખતે ક્લિક જેવો જે કઠોર પણ મીઠો અવાજ હતો, તે આજે લીસ્સી સ્ક્રીન પર આંગળી ઘસવામાં ક્યાંય શોધી શકાતો નથી. કાગળ પર ટાઈપરાઈટરની કીઝ પછડાવાનો ખટાખટ અવાજ અને લીટી પૂરી થતાં વાગતી નાનકડી ઘંટડીમાં સર્જનનો જે સંતોષ રણકતો હતો, તે કોમ્પ્યુટરના શાંત કી-બોર્ડમાં ક્યાંક વિલીન થઈ ગયો છે.
માણસો વચ્ચેના સંવાદોના અવાજો પણ સમય સાથે બરાબરના બદલાયા છે. પહેલાના સમયમાં કાગળ પર પેનથી લખતી વખતે આવતો શાહીનો ધીમો અવાજ કે ટપાલમાં આવેલો કાગળ ખોલતી વખતે કાગળ ફાટવાનો અવાજ, એ માત્ર કાગળનો નહીં પણ લાગણીઓનો અવાજ હતો. આજે બધું જ મૌન મેસેજમાં અને બ્લ્યુ ટીકની શાંતિમાં છુપાઈ ગયું છે. પહેલાં જ્યારે કોઈ દૂરથી આવતું, ત્યારે તેના પગરખાંના અવાજ પરથી જ ઘરના લોકો ઓળખી લેતા કે કોણ આવ્યું છે. આજે આપણે રબરના સુંવાળા સોલ વાળા પગરખાં પહેરીને સાવ અવાજ કર્યા વગર લિફ્ટમાંથી સીધા ફ્લેટમાં પ્રવેશી જઈએ છીએ.
અવાજ વિનાની આ દુનિયામાં એક પ્રકારની કૃત્રિમ અને ઠંડી શિસ્ત આવી ગઈ છે, જેણે માણસો વચ્ચેનું અંતર વધારી દીધું છે.
આ વિસરાયેલા અવાજો માત્ર ધ્વનિ નહોતા, તે આપણા સામાજિક અને પારિવારિક તાણાવાણાનો અદૃશ્ય હિસ્સો હતા. આજે આપણી આસપાસ વાહનોનો ઘોંઘાટ, મોબાઈલની રિંગટોન અને સતત ચાલતા ટેલિવિઝનનો અર્થહીન કોલાહલ છે, પણ એ અવાજોમાં કોઈ આત્મા નથી. આપણા કાન ઘોંઘાટથી ભરાઈ ગયા છે, પણ ભીતરની શ્રુતિઓ સાવ ખાલીખમ છે. આપણે વિકાસની આંધળી દોટમાં ઘણું બધું પાછળ છોડી દીધું છે, પણ સૌથી મોટું અને ન પૂરી શકાય તેવું નુકસાન એ અવાજોનું છે જે ક્યારેય ક્યાંય રેકોર્ડ ન થઈ શક્યા. તે માત્ર આપણી પેઢીની સ્મૃતિઓના અવાવરું ખૂણામાં જ સચવાયેલા રહ્યા છે. આવનારી નવી પેઢી કદાચ આ અવાજો વિશે સાંભળશે ત્યારે તેમને આ બધું કોઈ કલ્પનાકથા જેવું લાગશે. એક એવો સમય આવશે જ્યારે આ અવાજો બ્રહ્માંડમાં સંપૂર્ણપણે વિલીન થઈ જશે અને આપણી પાસે બચશે માત્ર એક બહેરો કરી દેતો ડિજિટલ સન્નાટો, જેમાં માણસ પોતાના હૃદયનો ધબકાર પણ સ્પષ્ટ રીતે સાંભળી નહીં શકે.
આ માનવજાતની સૌથી મોટી ટ્રેજેડી હશે.
