ભુજઃ આજથી આશરે ૪.૭ કરોડ વર્ષ પૂર્વે જ્યારે કચ્છનો રણપ્રદેશ હરિયાળા જંગલો અને કળણવાળા વિસ્તારોથી ઘેરાયેલો હતો, ત્યારે ત્યાં એક વિશાળકાય સાપનું સામ્રાજ્ય ચાલતું હતું. ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોએ કચ્છની લિગ્નાઈટ ખાણોમાંથી એક વિશિષ્ટ અને અત્યંત પ્રાચીન પ્રજાતિના સાપના અવશેષો શોધી કાઢીને પુરાતત્ત્વ અને જીવવિજ્ઞાન ક્ષેત્રે એક અનોખી ઉપલબ્ધિ હાંસલ કરી છે. ‘વાસુકી ઇન્ડિકસ’ નામ આપવામાં આવેલો આ વિશાળકાય જીવ અત્યાર સુધી પૃથ્વી પર અસ્તિત્વ ધરાવતા સૌથી મોટા સાપો પૈકીનો એક ગણાઈ રહ્યો છે. આ સંશોધન ‘પ્રોસિડિંગ્સ ઓફ ધ ઇન્ડિયન નેશનલ સાયન્સ એકેડેમી’માં પ્રકાશિત થયું છે, જે ભારત જ્યારે વૈશ્વિક નકશા પર પોતાનું સ્થાન લઈ રહ્યું હતું તે સમયની પરિસ્થિતિ અને પૃથ્વીના અત્યંત ગરમ વાતાવરણ પર નવો પ્રકાશ પાડે છે.

૨૦૨૪માં મળ્યા હતા અવશેષો

ગુજરાતના કચ્છ સ્થિત પાનંધ્રો લિગ્નાઈટ ખાણમાંથી આ પ્રાચીન સાપના અવશેષો ગત વર્ષ ૨૦૨૪માં મળી આવ્યા હતા. ‘ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટેક્નોલોજી’ (આઈઆઈટી) રૂરકીના સંશોધકો સુનિલ બાજપાઈ અને દેબજિત દત્તાએ ઉત્ખનન દરમિયાન મળેલા કરોડરજ્જુના ૨૭ અતિસુરક્ષિત મણકાઓનો બારીકાઈથી અભ્યાસ કર્યો હતો. આ પૈકીના કેટલાક હાડકાં એકબીજા સાથે જોડાયેલા હતા, જે આ અવશેષો સંપૂર્ણપણે પુખ્ત સાપના હોવાની પુષ્ટિ કરે છે. ૩૭.૫ થી ૬૨.૭ મિલીમીટર લંબાઈ અને ૧૧૧.૪ મિલીમીટર સુધી પહોળાઈ ધરાવતા આ મણકાઓ દર્શાવે છે કે આ સાપનું શરીર ખૂબ જ પહોળું અને નળાકાર હતું.

આ હાડકાંના પરિમાણોના આધારે વૈજ્ઞાનિકોએ અંદાજ લગાવ્યો છે કે વાસુકી ઇન્ડિકસની લંબાઈ ૧૦.૯ થી ૧૫.૨ મીટર એટલે કે લગભગ એક નાની બસ જેટલી રહી હશે, જે તેને અશ્મિભૂત ઇતિહાસના સૌથી કદાવર સાપોની હરોળમાં મૂકે છે. નિષ્ણાતોના મતે તે આજના એનાકોન્ડા કે અજગરની જેમ છુપાઈને શિકાર કરતો અને શિકાર નજીક આવતાં જ તેને પોતાના શક્તિશાળી ગૂંચળામાં જકડી લેતો ધીમી ગતિનો શિકારી હતો.

AI

ભારતીય ઉપખંડમાંથી શરૂ થયેલી એક વિશિષ્ટ ઉત્ક્રાંતિ શ્રેણીનો પુરાવો

આ વિશાળ સરીસૃપનું નામકરણ પણ ભારતીય સંસ્કૃતિ અને ભૌગોલિક ઓળખને સાંકળીને કરવામાં આવ્યું છે. હિન્દુ પૌરાણિક માન્યતા મુજબ ભગવાન શિવના ગળામાં બિરાજમાન નાગ ‘વાસુકી’ અને ભારત ભૂમિ સાથેના જોડાણને દર્શાવતા ‘ઇન્ડિકસ’ શબ્દ પરથી તેનું નામ રાખવામાં આવ્યું છે. આ માત્ર એક સામાન્ય અશ્મિ નથી, પરંતુ ભારતીય ઉપખંડમાંથી શરૂ થયેલી એક વિશિષ્ટ ઉત્ક્રાંતિ શ્રેણીનો પુરાવો છે. તે સમયે પ્રાચીન સુપરકોન્ટિનેન્ટ ‘ગોંડવાના’થી અલગ થઈને ભારત એક દ્વીપ તરીકે ઉત્તર તરફ આગળ વધી રહ્યું હતું અને આ અલગ પડેલા ભૂભાગ પર વિશિષ્ટ જીવસૃષ્ટિ વિકસી રહી હતી. આશરે ૫ કરોડ વર્ષ પહેલાં ભારત એશિયા સાથે અથડાયું તે પછી જ જમીન માર્ગો ખૂલ્યા અને વાસુકી તથા તેના સંબંધી જીવો દક્ષિણ યુરેશિયા અને ઉત્તર આફ્રિકા સુધી ફેલાઈ શક્યા.

કચ્છમાંથી થયેલી આ નવી શોધ સાપના ઉત્ક્રાંતિ ઈતિહાસમાં રહેલી મહત્વની કડીઓને જોડે છે

વાસુકી ઇન્ડિકસ હવે લુપ્ત થઈ ચૂકેલા ‘મેડત્સોઇડે’ પરિવાર સાથે સંબંધ ધરાવે છે, જેનું અસ્તિત્વ લગભગ ૧૦ કરોડ વર્ષ સુધી એટલે કે ક્રેટેશિયસ યુગના ઉત્તરાર્ધથી પ્લેઇસ્ટોસીન યુગના અંત સુધી રહ્યું હતું. આ પરિવારના અશ્મિઓ દક્ષિણ અમેરિકા, આફ્રિકા, યુરોપ અને ભારતના વિવિધ ભાગોમાંથી અગાઉ મળી ચૂક્યા છે, પરંતુ કચ્છમાંથી થયેલી આ નવી શોધ સાપના ઉત્ક્રાંતિ ઈતિહાસમાં રહેલી મહત્વની કડીઓને જોડે છે.

આ ઉપરાંત, વાસુકીનું વિશાળ કદ તે સમયના આબોહવાકીય સંકેતો પણ પૂરા પાડે છે. સાપ પોતાના શરીરનું તાપમાન નિયંત્રિત કરવા માટે આસપાસના પર્યાવરણ પર નિર્ભર રહેતા હોવાથી, તેના કદના આધારે સંશોધકોએ તારણ કાઢ્યું છે કે ‘મિડલ ઇઓસીન’ કાળ દરમિયાન આ ઉષ્ણકટિબંધીય ક્ષેત્રનું સરેરાશ તાપમાન આશરે ૨૮ ડિગ્રી સેલ્સિયસ જેટલું ગરમ હતું. કચ્છની ખાણમાંથી થયેલી આ અભૂતપૂર્વ શોધ એ બાબતની સાક્ષી પૂરે છે કે ભારતની ધરતીના ગર્ભમાં પ્રાચીન ઇતિહાસના અગણિત રહસ્યો હજુ પણ દબાયેલા પડ્યા છે, અને ભવિષ્યના સંશોધનો પ્રાચીન જૈવવિવિધતાના વધુ આશ્ચર્યજનક પાસાંઓ ઉજાગર કરશે.

(ઉત્સવ વૈદ્ય)