અમૂલ દવે

આ વર્ષે જાહેર થયેલો 2026 ગ્લોબલ પીસ ઇન્ડેક્સ (જાગતિક શાંતિ સૂચકાંક) વિશ્વ સામે એક ભયાનક અને ચોંકાવનારી વાસ્તવિકતા રજૂ કરે છે, જે તમામ રાષ્ટ્રો માટે એક ગંભીર ચેતવણી સમાન છે. ‘ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર ઇકૉનૉમિક્સ ઍન્ડ પીસ’ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા આ અહેવાલમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે સળંગ બારમા વર્ષે વૈશ્વિક શાંતિની સ્થિતિમાં મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે જે દર્શાવે છે કે આપણે એક અત્યંત અસ્થિર યુગ તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ. 

અહેવાલ મુજબ વર્તમાન સમયમાં વિશ્વભરમાં 61 સક્રિય રાજ્ય-આધારિત સંઘર્ષો ચાલી રહ્યા છે જે બીજા વિશ્ર્વ યુદ્ધ પછીની સૌથી ઊંચી અને ચિંતાજનક સંખ્યા છે. આ આંકડો માત્ર યુદ્ધોની સંખ્યા નથી દર્શાવતો, પરંતુ તે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે રાજદ્વારી સંબંધો અને શાંતિ સ્થાપનારી સંસ્થાઓની નિષ્ફળતાનો પણ ખુલ્લો ચિતાર આપે છે. દુનિયા હવે માત્ર સીધી હિંસાના સ્તરે જ સંકટનો સામનો નથી કરી રહી, પરંતુ આર્થિક રાજકીય અને તકનીકી મોરચે પણ એક ઊંડી ખાઈ તરફ ધકેલાઈ રહી છે. 

આ વૈશ્વિક અશાંતિ પાછળ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવનાર પરિબળને અહેવાલમાં ‘મહાવિભાજન’ તરીકે ઓળખાવવામાં આવ્યું છે, જે આજના સમયનું સૌથી મોટું ભૂ-રાજકીય પરિવર્તન બની ગયું છે. મહાવિભાજનનો સીધો અર્થ એ છે કે વૈશ્વિક સ્તરે સત્તાનું સંતુલન હવે સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ ગયું છે, જેમાં પરંપરાગત યુરોપિયન મહાસત્તાઓની શક્તિ ઝડપથી ઘટી રહી છે અને નવી મધ્યમ શક્તિઓનો પ્રભાવ વધી રહ્યો છે. 

આ પરિવર્તનને સમજવા માટે આર્થિક આંકડા ખૂબ મહત્ત્વના છે,  કારણ કે 1995 પછી વૈશ્વિક જીડીપીમાં જર્મનીનો હિસ્સો 49 ટકા, ફ્રાંસનો 44 ટકા અને ઇટાલીનો 42 ટકા જેટલો ઘટી ગયો છે. આ આર્થિક નબળાઈને કારણે બહુ-પક્ષીય વૈશ્વિક સંસ્થાઓ અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર જેવાં સંગઠનો પ્રભાવહીન બન્યાં છે જેના પરિણામે આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો હવે તૂટી રહ્યા છે. 

આ વર્ષના અહેવાલમાં રજૂ કરાયેલા આંકડા કોઈ પણ નાગરિકને ચોંકાવી દે તેવા છે, કારણ કે વિશ્વના 99 દેશમાં શાંતિની સ્થિતિ પહેલાં કરતાં વધુ ખરાબ થઈ છે. વીસ વર્ષ પહેલાં જ્યારે આ ઇન્ડેક્સની શરૂઆત થઈ હતી ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં કોઈ પણ એક વર્ષમાં દેશોની શાંતિ કથળવાનો આ સૌથી મોટો આંકડો છે. જો એ લાંબા  સમયગાળાને જોવામાં આવે તો દુનિયાના 119 દેશ એટલે કે લગભગ 73 ટકા રાષ્ટ્રો 2007ના વર્ષ કરતાં આજે ઓછા શાંત અને વધુ હિંસક બન્યાં છે. 

હિંસા અને સશસ્ત્ર લડાઈઓની આ વશ્વિક આર્થિક અસર પણ અતિશય વધી ગઈ છે જે આ વર્ષે 3.2 ટકાના વધારા સાથે 21.81 ટ્રિલ્યન અમેરિકી ડૉલર પર પહોંચી ગઈ છે. આ આખી રકમ વૈશ્વિક જીડીપીના 10.5 ટકા જેટલી થવા જાય છે જેનો અર્થ એ થાય કે માનવ કલ્યાણ શિક્ષણ આરોગ્ય અને ગરીબી હટાવવા પાછળ જે નાણાં ખર્ચાવા જોઈતાં હતાં તે હવે હથિયારો, સૈન્ય સુરક્ષા અને યુદ્ધના વિનાશને સરખો કરવા પાછળ વેડફાઈ રહ્યા છે. 2025ના વર્ષ દરમિયાન વૈશ્વિક સંઘર્ષોમાં 1,81,000થી વધુ નિર્દોષ લોકોએ પોતાના જીવ ગુમાવ્યા છે જે વર્ષ 2008ની સરખામણીમાં છ ગણો મોટો વધારો દર્શાવે છે અને આ આંકડો માનવતાના પતન તરફ ઇશારો કરે છે.

આજના આધુનિક યુદ્ધોનો ચહેરો બદલવામાં AI -આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને અદ્યતન ટેક્નૉલૉજીએ સૌથી ખતરનાક ભૂમિકા ભજવી છે જે આ અહેવાલનો સૌથી નવો અને મહત્ત્વનો મુદ્દો છે. વર્ષ 2018 અને 2025 વચ્ચેના ટૂંકા ગાળામાં વૈશ્વિક સ્તરે ડ્રોન હુમલાઓની સંખ્યામાં 11,500 ટકાથી પણ વધુનો અભૂતપૂર્વ વધારો જોવા મળ્યો છે. આ ટેક્નૉલૉજિકલ ક્રાંતિએ યુદ્ધને વધુ ઘાતક બનાવ્યું છે, કારણ કે અગાઉ લશ્કરી વડાઓ કે સૈન્ય દ્વારા કોઈ ચોક્કસ નિશાન કે દુશ્મનને ટાર્ગેટ કરવા માટે આખી માનવીય પ્રક્રિયામાં એક દિવસ જેટલો સમય લાગતો હતો તે હવે અઈં ટૂલ્સની મદદથી ગણતરીની સેકન્ડોમાં નષ્ટ થઈ જાય છે. ગાઝાના સંઘર્ષમાં અઈં આધારિત ટાર્ગેટિંગ સિસ્ટમ અને યુક્રેનના યુદ્ધ મેદાનમાં સ્વાયત્ત હથિયારોનો ખુલ્લેઆમ ઉપયોગ આ વાતની ગવાહી આપે છે. 

વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર ઇરાન સાથેના તણાવની અસરો પણ આ સૂચકાંકમાં ખૂબ જ સ્પષ્ટ રીતે રેખાંકિત કરવામાં આવી છે. જો વૈશ્વિક નેતાઓ અને સફળ મુત્સદ્દીગીરી દ્વારા ઇરાન સાથેના યુદ્ધની સ્થિતિ અને પ્રાદેશિક અશાંતિનો કાયમી નિકાલ લાવવામાં આવે તો તેનાથી વૈશ્વિક અર્થતંત્રને અંદાજે 2.2 ટ્રિલિયન ડૉલરનો સીધો આર્થિક ફાયદો થઈ શકે તેમ છે, પરંતુ જો વર્તમાન તણાવ ચાલુ રહેશે તો પ્રથમ વર્ષમાં જ વૈશ્ર્વિક જીડીપીમાં 0.6 ટકાનો મોટો ઘટાડો આવી શકે છે, જેના કારણે આર્થિક મંદી વધુ ઘેરી બનશે. આ ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવની સૌથી ખરાબ અસર પાકિસ્તાન ઇજિપ્ત અને કેન્યા જેવા દેશો પર પડી રહી છે જેઓ પહેલેથી જ આર્થિક રીતે અસ્થિર છે અને 2026ના અંત સુધીમાં આ દેશો 5.1 અબજ ડૉલરનાં આકરાં ઋણ ભારણ સામે ઝઝૂમી રહ્યા છે જે તેમની આંતરિક સુરક્ષાને પણ જોખમમાં મૂકી શકે છે.

દક્ષિણ એશિયાના પ્રદેશ પર આ બદલાતી પરિસ્થિતિઓની ખૂબ જ નકારાત્મક અને પ્રતિકૂળ અસર પડી છે જેમાં આ ક્ષેત્રમાં મોટો પ્રાદેશિક ઘટાડો નોંધાયો છે. ભારતની પડોશમાં આવેલું નેપાળ ગ્લોબલ પીસ ઇન્ડેક્સના રૅન્કિંગમાં એકસાથે 26 ક્રમ નીચે સરકી ગયું છે.  વૈશ્ર્વિક સ્તરે કોઈ પણ દેશ માટે નોંધાયેલો  આ  સૌથી મોટો આંતરિક ઘટાડો છે, જ્યારે પાકિસ્તાન પણ 152માં અત્યંત અશાંત ક્રમે આવી પહોંચ્યું છે. ઇરાન પ્રેરિત ક્ષેત્રીય અશાંતિ સરહદો પર વધતા ડ્રોન હુમલા પુરવઠા-શૃંખલામાં પડતા વારંવારના ભંગાણ અને તેના કારણે ઊભી થતી ખાદ્ય-સ્ફીતિ એટલે કે અનાજની મોંઘવારી ભારત અને તેની આસપાસના સમગ્ર દક્ષિણ એશિયાઈ પ્રદેશ માટે 2026 અને 2027નાં આગામી વર્ષોને અત્યંત પડકારજનક અને નાજુક બનાવી શકે છે. ભારતે પોતાની આર્થિક પ્રગતિ જાળવી રાખવા માટે આ તમામ બાહ્ય પરિબળો અને પ્રાદેશિક અસ્થિરતા સામે સતર્ક રહેવું પડશે.

આ તમામ નકારાત્મક અહેવાલો અને અશાંતિની વચ્ચે પણ દુનિયામાં શાંતિના કેટલાક ઉજળા ટાપુઓ હજુ પણ અકબંધ છે,  જે આશાનાં કિરણ સમાન છે. આઇસલૅન્ડ દેશ સળંગ ઓગણીસમા વર્ષે પણ વિશ્ર્વિના સૌથી શાંત દેશ તરીકે પોતાનું પ્રથમ સ્થાન જાળવી રાખવામાં સફળ રહ્યો છે જે એક અદ્ભુત બાબત છે. આઇસલૅન્ડ પછીના ક્રમે ન્યૂઝીલૅન્ડ, સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ, સ્લોવેનિયા અને આઇર્લેન્ડ જેવા દેશો આવે છે જેઓ ઉત્કૃષ્ટ શાંતિ ધરાવે છે. આ દેશો સમગ્ર વિશ્ર્વને એ વાતનો જીવંત પુરાવો આપે છે કે વર્તમાન સમયમાં પણ શાંતિ જાળવવી અશક્ય નથી. 

આ સમગ્ર અહેવાલનો મુખ્ય નીચોડ એ છે કે વર્તમાન સમયમાં શાંતિ સ્થાપવાના પ્રયાસો અને અઈં આધારિત હથિયારો વચ્ચે એક અત્યંત જોખમી સ્પર્ધા ચાલી રહી છે, જેમાં શાંતિ હારી રહી હોય તેવું લાગે છે. ‘આઇઇપી’ના સ્થાપક સ્ટીવ કિલ્લીએ ખૂબ જ ગંભીર શબ્દોમાં ચેતવણી આપી છે કે મહાવિભાજન જેમ જેમ વધુ ઊંડું અને મજબૂત થઈ રહ્યું છે તેમ તેમ ભૂ-રાજકારણ અને ટેક્નૉલૉજીમાં આવતા અત્યંત ઝડપી ફેરફારો સામે આપણા જૂના શાંતિ-સ્થાપક માળખાં તદ્દન નબળાં અને ટૂંકા પુરવાર થઈ રહ્યાં છે. 

વૈશ્વિક સ્તરે સૈન્ય અને સંરક્ષણ પાછળનો કુલ ખર્ચ અત્યારે 2.9 ટ્રિલિયન ડૉલરના સર્વોચ્ચ ઐતિહાસિક સ્તરે પહોંચી ગયો છે પરંતુ તેની સામે વાસ્તવિક શાંતિ-નિર્માણ અને યુદ્ધ રોકવાનાં કાર્યો માટેનું વૈશ્વિક રોકાણ સૈન્ય ખર્ચના માત્ર 0.52 ટકા જેટલું જ છે. આ વિરોધાભાસ અને હથિયારોની આંધળી દોડ લાંબો સમય ટકી શકે તેમ નથી કારણ કે તે સમગ્ર માનવ સભ્યતાને વિનાશ તરફ દોરી જાય છે. તેથી 2026નો ‘ગ્લોબલ પીસ ઇન્ડેક્સ’ એ માત્ર આંકડાકીય સ્થિતિ દર્શાવતો અહેવાલ નથી, પરંતુ તે વિશ્વનાં તમામ શક્તિશાળી રાષ્ટ્રો તેમના રાજકીય આગેવાનો અને વૈશ્વિક નાગરિકો માટે પોતાની નીતિઓ બદલવા અને માનવતા બચાવવા માટેની એક ગંભીર અને છેલ્લી અંતિમ ચેતવણી છે.