ભુજઃ કચ્છના મોટા રણની ભૌગોલિક સરહદો ભારત અને પાકિસ્તાનને અલગ પાડે છે, પરંતુ બંને પ્રદેશોની લોકકલા, પહેરવેશ અને ધાર્મિક પરંપરાઓ આજે પણ સાંસ્કૃતિક સમાનતાના સેતુ સમાન છે. પાકિસ્તાનના સિંધ પ્રાંતના થરપારકર અને નગરપારકર પંથકનાં સરહદી ગામોમાં નવરાત્રી પર્વની ઉજવણી સાથે કચ્છને મળતી આવતી પરંપરાઓ જોવા મળે છે. ભુજથી હવાઈ અંતરે આશરે ૧૩૫થી ૧૫૦ કિલોમીટર દૂર આવેલા આ વિસ્તારનાં ચૂરિયો, કાસબો અને ઓકિતાબી સહિતનાં ગામોમાં સ્થાનિક હિન્દુ સમુદાય દ્વારા માતાજીની આરાધના કરવામાં આવે છે. સરહદની બંને તરફ વસતા સમુદાયોના લોકજીવનમાં પેઢી દર પેઢી જળવાયેલી પરંપરાઓ આજે પણ સાંસ્કૃતિક વારસાની સમાન કડીઓ રજૂ કરે છે.
અજરખ અને બાટિક જેવી પરંપરાગત કાપડકળાનું વિશેષ સ્થાન
કચ્છ અને સિંધની સાંસ્કૃતિક સમાનતામાં અજરખ અને બાટિક જેવી પરંપરાગત કાપડકળાનું વિશેષ સ્થાન છે. સિંધના ભિટ શાહ, મટિયારી અને હૈદરાબાદ જેવા વિસ્તારોમાં થતું અજરખનું છાપકામ કચ્છના ધમડકા, અજરખપુર અને આસપાસના વિસ્તારોની કળા સાથે નકશી, રંગો અને છાપકામની પરંપરામાં સામ્ય ધરાવે છે. કુદરતી રંગો અને ભૌમિતિક ભાતથી ઓળખાતી આ કલા બંને પ્રદેશોની સાંસ્કૃતિક ઓળખનો હિસ્સો રહી છે. પરંપરાગત વસ્ત્રોમાં અજરખની પ્રિન્ટ, બાટિકની ભાત, આભલાં અને ભરતકામનો ઉપયોગ લોકજીવનની રંગીન પરંપરાને ઉજાગર કરે છે. ખાસ કરીને તહેવારો અને ધાર્મિક પ્રસંગોએ પરંપરાગત વસ્ત્રો સાંસ્કૃતિક ઓળખને વધુ સ્પષ્ટ બનાવે છે.
ગરબા અને માતાજીની આરાધનાની પરંપરામાં પણ સામ્ય
પહેરવેશની જેમ જ ગરબા અને માતાજીની આરાધનાની પરંપરામાં પણ કચ્છ અને સિંધ વચ્ચે સામ્ય જોવા મળે છે. સિંધના કેટલાક વિસ્તારોમાં હિન્દુ સમુદાય દ્વારા નવરાત્રી દરમિયાન ગરબા અને ભક્તિગીતો સાથે માતાજીની પૂજા કરવામાં આવે છે. ઢોલ અને મંજીરા જેવાં પરંપરાગત વાદ્યોના તાલે ગોળાકારમાં ગરબા રમવાની પરંપરા કચ્છના લોકજીવન સાથે સામ્ય ધરાવે છે. લોકબોલી, ભક્તિગીતો અને ધાર્મિક વિધિઓમાં સ્થાનિક પ્રભાવ સાથે જૂની પરંપરાઓનું જતન થતું રહ્યું છે. માતાજીના માંડવા અને પૂજાસ્થળોની સજાવટમાં પણ સ્થાનિક કલા અને પરંપરાગત શણગારનો ઉપયોગ જોવા મળે છે.
બંને પ્રદેશોનો લાંબા સાંસ્કૃતિક સંબંધ
અજરખની કળા અને લોકપરંપરાઓનો ઇતિહાસ બંને પ્રદેશોના લાંબા સાંસ્કૃતિક સંપર્ક સાથે જોડાયેલો છે. સિંધ અને કચ્છ વચ્ચે ઐતિહાસિક રીતે વેપાર, કારીગરી અને લોકજીવનના અનેક સંબંધો રહ્યા છે. અજરખના નકશા, રંગોની પસંદગી અને છાપકામની પરંપરા આ વારસાની જીવંત ઓળખ છે. ભારતના ભાગલા પછી બંને પ્રદેશો વચ્ચેની અવરજવર અને સામાજિક સંપર્ક પર સરહદી નિયંત્રણો આવ્યાં, છતાં કલા અને લોકપરંપરાઓમાં જોવા મળતું સામ્ય તેમના ઐતિહાસિક સાંસ્કૃતિક સંબંધોની યાદ અપાવે છે.
કચ્છ અને સિંધની આ સમાન પરંપરાઓ દર્શાવે છે કે ભૌગોલિક સરહદો રાજકીય રીતે પ્રદેશોને અલગ પાડી શકે છે, પરંતુ લોકકલા, ધાર્મિક આસ્થા અને પેઢી દર પેઢી આગળ વધતી પરંપરાઓનો વારસો લાંબા સમય સુધી જીવંત રહી શકે છે. રણની બંને તરફ જળવાયેલી આ સાંસ્કૃતિક કડીઓનું દસ્તાવેજીકરણ અને સંરક્ષણ કરવું જરૂરી છે, જેથી આવનારી પેઢીઓ આ સહિયારા વારસાને ઓળખી શકે અને તેનું મહત્વ સમજી શકે.
(ઉત્સવ વૈદ્ય)
