નિલેશ વાઘેલા

અમેરિકા અને ઇઝરાયલ જેવા ઘાતક અને અચૂક મિસાઇલોના ખડકલા સહિત અત્યાધુનિક આયુધોના ભંડાર ધરાવતા દેશોને ઇરાન એના ટચૂકડા ગણી શકાય એવા ડ્રોનથી હંફાવી રહ્યું છે. અમેરિકાના પ્રમુખ ટ્રમ્પ ભલે બણગાં ફૂંકે, પરંતુ ઇરાન તેને દસ દિવસથી રીતસર હંફાવી રહ્યું છે.

એક આશ્ચર્યજનક વળાંકમાં, યુએસ દળો હવે ઈરાની ડિઝાઇનમાંથી રિવર્સ-એન્જિનિયર્ડ ડ્રોન, લુકાસ તહેનાત કરી રહ્યા છે. વાસ્તવમાં આ આરક્યુ-170 સેન્ટીનેલ સહિત અમેરિકન અને ઇઝરાયલી ડ્રોન ટેકનોલોજીની નકલ કરવાના ઈરાનના પોતાના ઇતિહાસને અનુસરે છે. આ `કોપીકેટ ડ્રોન યુદ્ધ' આધુનિક યુદ્ધને નવું સ્વરૂપ આપતી સસ્તી, ઝડપીગતિએ અને મોટા પ્રમાણમાં ઉત્પાદન કરી શકાય એવી માનવરહિત સિસ્ટમનું મહત્ત્વ પ્રદર્શિત કરે છે.

અમેરિકાએ ઈરાનના સાવ સસ્તા ખર્ચમાં તૈયાર થતાં આત્મઘાતી ડ્રોનની નકલથી લુકાસને જન્મ આપ્યો છે. એક પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં યુએસ સેન્ટ્રલ કમાન્ડર એડમિરલ બ્રેડ કૂપરે ખુલાસો કર્યો કે અમેરિકન દળો હવે ઈરાની ડિઝાઇનમાંથી મેળવેલા અને રિવર્સ-એન્જિનિયર્ડ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા ડ્રોનનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. આ એક મૂળ ઈરાની ડ્રોન ડિઝાઇન હતી, જેને અમેરિકા મોકલી તેના પર થોડું `મેડ ઇન અમેરિકા' અજમાવ્યું અને તેને અહીં પાછું લાવી તેનો ઈરાનીઓ સામે ઉપયોગ કરી રહ્યા છીએ.

હાલ ઈરાન સામે ચાલી રહેલી યુએસ-ઈઝરાયલ લશ્કરી અથડામણના યુદ્ધક્ષેત્રના કેન્દ્રમાં લુકાસ (લો-કોસ્ટ અનક્રુડ કોમ્બેટ એટેક સિસ્ટમ) નામનું એક નવું અમેરિકન કામિકાઝ ડ્રોન મહત્ત્વની ભૂમિકામાં છે. આ ડ્રોન ઈરાનના શાહેદ-136 લોઇટરિગ મ્યુનિશન જેવું જ છે, જોકે આ ડિઝાઇન ખુદ પાછી ઉધાર મેળવેલી ટેકનોલોજીકલ પર આધારિત છે. 

ઈરાનનું શાહેદ-136 ડ્રોન તાજેતરના વર્ષોમાં સૌથી વધુ માન્યતા પ્રાપ્ત લોઇટરિગ મ્યુનિશનમાં નું એક બની ગયું છે. 2021માં ઈરાન દ્વારા અનાવરણ કરાયેલ, સસ્તા વન-વે એટેક ડ્રોન રશિયાએ યુક્રેન સામે વ્યાપકપણે તહેનાત કર્યા પછી તેણે વૈશ્વિક સ્તરે ધ્યાન ખેંચ્યું અને હવે અમેરિકનો તેની પાછળ લાગ્યા હોય તેવું લાગે છે. 

એડમિરલ કૂપરના મતે, યુએસ દળોએ એક ઈરાની ડ્રોન કબજે કર્યું અને તેને ઊંડાણભર્યું એનાલિસિસ કરી તેને રિડિઝાઇન કરવા યુએસ મોકલ્યું. આ રીતે તૈયાર થયેલું લુકાસ ઈરાની લક્ષ્યો સામે ઉપયોગમાં લેવાયાં છે.

જુલાઈ 2025માં ઓછી કિમતની અનક્રુડ કોમ્બેટ એટેક સિસ્ટમનું ઔપચારિક પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં લુકાસ પણ હતું. ડ્રોન નિષ્ણાતોએ રોઇટર્સને જણાવ્યું હતું કે આ લુકાસની ડિઝાઇન ઈરાનના શાહેદ-શ્રેણીના ડ્રોન જેવી સ્પષ્ટ સમાનતા ધરાવે છે.  

ત્રિકોણાકાર ફ્લાઇંગ-વિંગ લેઆઉટ, પુશર પ્રોપેલર ગોઠવણી અને ઓછી કિમતનું માળખું ઈરાની ડ્રોનને આટલું અસરકારક બનાવનારા ગુણોની નકલ કરવાનો ઇરાદાપૂર્વકનો પ્રયાસ સૂચવે છે.

સંરક્ષણ વિશ્લેષકો માને છે કે યુએસનો અભિગમ તાજેતરના સંઘર્ષોમાંથી શીખેલા પાઠને પ્રતિબિંબિત કરે છે, ખાસ કરીને યુક્રેનમાં યુદ્ધમાં સસ્તા વન-વે ડ્રોનનો ઉપયોગ હવાઈ સંરક્ષણને સંતૃપ્ત કરવા અને ક્રૂઝ મિસાઇલોની કિમતના થોડા અંશે લક્ષ્યો પર હુમલો કરવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો. ઇરાનનું શાહેદ-136 જાતે પણ સંપૂર્ણપણે ઓરિજિનલ નથી. 

ઈરાની ડ્રોન ડિઝાઇન કનસેપ્ટ ઇઝરાયલના હાર્પી લોઇટરિગ મ્યુનિશન જેવો છે, જે 1990ના દાયકામાં વિકસાવવામાં આવેલા સૌથી પહેલા સમર્પિત એન્ટી-રડાર ડ્રોનમાંથી એક છે. હાર્પી ક્નસેપ્ટ વિશ્વભરમાં પ્રભાવશાળી સાબિત થયો. ચીન અને તાઇવાન સહિત ઘણા દેશો દ્વારા સમાન લોઇટરિગ મ્યુનિશન ડિઝાઇનની નકલ કરવામાં આવી છે. ઈરાનનો શાહેદ કાર્યક્રમ લાંબા અંતરના સ્ટ્રાઇક મિશન માટે તેને અનુકૂલિત કરતી વખતે સમાન મૂળભૂત વિચાર પર આધારિત હોય તેવું લાગે છે.  

કોપીકેટ ડ્રોન વોર શાહેદ સાથે શરૂ નથી થઇ. એક દાયકા કરતાં વધુ સમય પહેલાં, ડિસેમ્બર 2011માં, ઈરાને જાહેરાત કરી કે તેણે યુએસ સ્ટીલ્થ રિકોનિસન્સ ડ્રોન, લોકહીડ માર્ટિન આરક્યુ- 170 સેન્ટીનેલ કબજે કર્યું છે, જે સીઆઇએ દ્વારા અફઘાનિસ્તાનથી સંચાલિત કરવામાં આવ્યું હતું. 

વિમાન કાં તો ક્રેશ થયું હતું અથવા ઈરાની પ્રદેશમાં બળજબરીથી નીચે ઉતારવામાં આવ્યું હતું. ઈરાની અધિકારીઓએ ટૂંક સમયમાં જ મળી આવેલા ડ્રોનનું ફૂટેજ પ્રદર્શિત કર્યું અને તેને રિવર્સ-એન્જિનિયર કરવાનો તેમનો ઈરાદો જાહેર કર્યો. 

આ ઘટનાએ વ્યાપક ધ્યાન ખેંચ્યું કારણ કે સેન્ટીનેલને યુએસ શસ્ત્રાગારમાં સૌથી અદ્યતન સર્વેલન્સ ડ્રોનમાંથી એક માનવામાં આવતું હતું. ઈરાની અધિકારીઓએ પાછળથી દાવો કર્યો હતો કે તેમણે વિમાનના પોતાના સંસ્કરણો બનાવ્યા છે. આમાં શાહેદ-171 સિમોર્ધ અને સાઇઘેહ માનવરહિત એર વ્હીકલ્સનો સમાવેશ થાય છે, જે બંનેમાં આરક્યુ-170 જેવું જ ફ્લાઈંગ-વિંગ કન્ફિગરેશન હતું. 

આ એકમાત્ર ઘટના નહોતી. તેહરાને દાવો કર્યો હતો કે તેણે પાછલાં વર્ષોમાં ઘણા યુએસ ડ્રોન કબજે કર્યાં હતાં, જેમાં બોઇંગ દ્વારા ઉત્પાદિત સ્કેનઇગલ સર્વેલન્સ ડ્રોનનો પણ સમાવેશ થાય છે. 

ઈરાની અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે પર્સિયન ગલ્ફ પર ઈરાની હવાઈ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ્યા પછી વિમાનને શોધી કાઢવામાં આવ્યું હતું. ઈરાની અધિકારીઓએ દાવો કર્યો હતો કે તેઓ તે ડ્રોનની નકલ પણ કરી રહ્યા હતા અને તેમના પોતાના સંસ્કરણને સેવામાં મૂકી રહ્યા હતા. 

ટૂંક સાર એ કે, સસ્તા ડ્રોન આધુનિક યુદ્ધને નવો આકાર આપી રહ્યા છે. આશ્ચર્ય એ વાતનું છે, કે ઈરાને અમેરિકન ડ્રોન ટેકનોલોજીની નકલ કર્યાના વર્ષો પછી, યુએસે ઈરાનની નકલ કરી હોવાનું કહેવાય છે. 

એડમિરલ કૂપરની ટિપ્પણી સૂચવે છે કે રિવર્સ એન્જિનિયરિગ આધુનિક ડ્રોન સ્પર્ધાનો સ્વીકૃત ભાગ બની ગયું છે. એક દેશ દ્વારા વિકસિત ડ્રોન ડિઝાઇન બીજા દેશ દ્વારા કબજે કરવામાં આવે છે, તેમાં ફેરફાર કરવામાં આવે છે અને પછી તેને નવા સ્વરૂપમાં ફરીથી તહેનાત કરવામાં આવે છે. 

ઈરાન યુદ્ધે લશ્કરી વ્યૂહરચનામાં વ્યાપક પરિવર્તનને મજબૂત બનાવ્યું છે. મોંઘા ચોકસાઇવાળાં શસ્ત્રો અથવા ફાઇટર એરક્રાફ્ટ પર આધાર રાખવાને બદલે, સૈન્ય વધુને વધુ ઓછી કિમતના માનવરહિત સિસ્ટમોનાં ટોળાં તહેનાત કરી રહ્યું છે. 

શાહેદ-136 આ પરિવર્તનનું પ્રતીક બની ગયું જ્યારે રશિયાએ યુક્રેનિયન માળખાકીય સુવિધાઓ સામે મોટી સંખ્યામાં તેનો ઉપયોગ કર્યો. પ્રમાણમાં સરળ હોવા છતાં, ડ્રોનની ઓછી કિમત અને લાંબી રેન્જને કારણે તે અત્યાધુનિક હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ પર રાજ કરી રહ્યું છે.