નવી દિલ્હીઃ બુધવારે ઓક્ટોબર મહિનાની નાણાકીય નીતિની સમીક્ષા બાદ વાત કરતા, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI)ના ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ જણાવ્યું હતું કે, યુનિફાઈડ પેમેન્ટ્સ ઈન્ટરફેસ (UPI)ના અમુક વ્યવહારો પર લાગુ થતા ચાર્જની વ્યવહારોની સંખ્યા પર કોઈ નોંધપાત્ર અસર થવાની શક્યતા નથી. જ્યારે તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે શું 15 ઓક્ટોબરથી મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR)ના અમલીકરણને કારણે UPI વ્યવહારોમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. શું RBI વ્યાપક જનહિતમાં તેનો ખર્ચ ઉઠાવવાનું વિચારી શકે છે? ત્યારે મલ્હોત્રાએ કહ્યું કે MDR અંગેનો નિર્ણય અગાઉથી જ લેવામાં આવી ચૂક્યો છે.
મોટી ચોખવટ કરી દીધી
આ વાત એવા સમયે સામે આવી રહી છે જ્યારે UPIના ટ્રાંઝેક્શન પર MDR ચાર્જ વસુલવાની વાતને લઈ મુદ્દો લાગુ થવા જઈ રહ્યો છે. એ પહેલા જ રિઝર્વ બેંકના ગવર્નરે એક મોટી ચોખવટ કરી દીધી છે. આ પોલિસીની જાહેરાત બાદ યોજાયેલી પત્રકાર પરિષદમાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે, અત્યાર સુધી નાણાકીય વ્યવહારોની સંખ્યામાં કોઈ ઘટાડો જોવા મળ્યો નથી અને વ્યક્તિગત રીતે તેઓ માનતા નથી. નજીવી ફીની વ્યવહારોની સંખ્યા પર કોઈ નોંધપાત્ર અસર પડશે.
આ નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે UPI અમુક વેપારી વ્યવહારો માટે તેની લાંબા સમયથી ચાલતી 'ઝીરો-MDR' (શૂન્ય MDR) વ્યવસ્થામાંથી બહાર આવવા જઈ રહ્યું છે. સરકારે જણાવ્યું છે કે, આ ફેરફારનો ઉદ્દેશ્ય ગ્રાહકો પર કોઈ પણ પ્રકારનો ચાર્જ લાદ્યા વિના ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમની લાંબા ગાળાની ટકાઉક્ષમતા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. બીજી તરફ મુદ્દો એ પણ અહીંયા અસર કરે છે કે, કેટલાક વેપારીઓ સરકારના આ નિર્ણય સાથે સહમત થયા નથી.
મધ્યસ્થ બેંકની અપેક્ષા શું
મલ્હોત્રાની ટિપ્પણીઓ સૂચવે છે કે માત્ર MDR (મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ) લાગુ થવાને કારણે ગ્રાહકો અને વેપારીઓ દ્વારા UPI ના ઉપયોગની રીતમાં કોઈ નોંધપાત્ર ફેરફાર થશે તેવી અપેક્ષા RBI રાખતી નથી. નવા શુલ્ક માત્ર ચોક્કસ વેપારી વ્યવહારોને જ લાગુ પડશે, જ્યારે વ્યક્તિ-થી-વ્યક્તિ (P2P) ચૂકવણીઓ પહેલાની જેમ જ મફત રહેશે. પરિણામે, તેની અસર મુખ્યત્વે એવા વેપારીઓ પર પડશે જેઓ ઊંચા મૂલ્યના UPI વ્યવહારો કરે છે. ગ્રાહકો માટે, નવી વ્યવસ્થા હેઠળ UPI દ્વારા ચૂકવણી કરવા બદલ કોઈ સીધો ચાર્જ લાગશે નહીં. સરકારે એમ પણ જણાવ્યું છે કે વેપારીઓએ MDR નો બોજ અલગ શુલ્ક સ્વરૂપે ગ્રાહકો પર નાખવો જોઈએ નહીં.
ગ્રાહકોએ ચૂકવવાનો થતો નથી
MDR એ એવો ચાર્જ નથી જે ગ્રાહકોએ UPI દ્વારા ચૂકવણી કરતી વખતે ચૂકવવો પડે. તેના બદલે, તે વેપારી ચુકવણી વ્યવસ્થા અંતર્ગત વસૂલવામાં આવતી ફી છે અને તે સહભાગી બેંકો, પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઈડર્સ અને UPI એપ્લિકેશન પ્રોવાઈડર્સ વચ્ચે વહેંચવામાં આવે છે. રેલવે, ટેલિકોમ્યુનિકેશન, વીમો અને ઈંધણ જેવા અમુક આવશ્યક અને ઓછા માર્જિન ધરાવતા ક્ષેત્રોમાં ₹2,000થી વધુના વ્યવહારો માટે ₹5નો નિશ્ચિત MDR લાગુ થશે. મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ, સિક્યોરિટીઝ, સ્ટોકબ્રોકર્સ અને ડીલરોને લગતી ચૂકવણીઓ પર 0.02 ટકાનો ઓછો MDR લાગુ થશે, જેની મહત્તમ મર્યાદા ₹300 રહેશે.
