ખૂશ્બુ મુલાણી ઠક્કર

મખાણા, જેને ફોક્સ નટ્સ અથવા કમળનાં બીજ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, આજકાલ એ સ્વસ્થ સ્નેક્સની યાદીમાં સૌથી આગળ આવી રહ્યા છે. બિહારના મિથિલા પ્રદેશમાં મુખ્યત્વે ઉગાડવામાં આવતા આ બીજ પોષક તત્ત્વોથી ભરપૂર છે અને પરંપરાગત આયુર્વેદ તથા આધુનિક પોષણ વિજ્ઞાન બંનેમાં તેને મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. નીચે મખાણાના છ મુખ્ય આરોગ્યપ્રદ લાભ વિશે વિગતવાર જાણીએ.

પોષક તત્ત્વોથી સમૃદ્ધ: મખાણા કેલ્શિયમ, મેગ્નેશિયમ, આયર્ન, પોટેશિયમ અને ફોસ્ફરસ જેવાં મહત્ત્વના ખનિજો ધરાવે છે. 100 ગ્રામ મખાણામાં આશરે 9.7 ગ્રામ પ્રોટીન, 14.5 ગ્રામ ફાઇબર અને માત્ર 0.1 ગ્રામ ચરબી હોય છે. તેમાં કોલેસ્ટ્રોલ શૂન્ય છે. આ તત્ત્વો હાડકાં મજબૂત રાખવા, માંસપેશીઓના કાર્ય અને રક્તકોષોના નિર્માણમાં મદદરૂપ છે. તે ગ્લુટન-મુક્ત અને સરળતાથી પચન થતું સ્નેક છે.

એન્ટીઓક્સીડન્ટ્સનો ખજાનો: મખાણામાં ગેલિક એસિડ, કેમ્પફેરોલ, ક્વેર્સેટિન અને અન્ય પોલીફેનોલ્સ જેવા મજબૂત એન્ટીઓક્સીડન્ટ્સ હોય છે. આ તત્ત્વો શરીરમાં મુક્ત રેડિકલ્સને નિષ્ક્રિય કરી ઓક્સિડેટિવ સ્ટ્રેસ ઘટાડે છે. આથી ક્રોનિક રોગો, સોજો અને વહેલા વૃદ્ધત્વની પ્રક્રિયા ધીમી પડે છે. 

બ્લડ સુગર મેનેજમેન્ટમાં મદદ: મખાણાનો ગ્લાયસેમિક ઇન્ડેક્સ (GI) લગભગ 37 જેટલો નીચો છે, જે તેને ડાયાબિટીસના દર્દીઓ માટે યોગ્ય સ્નેક બનાવે છે. તેમાં રહેલા રેઝિસ્ટન્ટ સ્ટાર્ચ અને ફાઇબરને કારણે ગ્લુકોઝ ધીમે ધીમે લોહીમાં ભળે છે. આથી બ્લડ સુગરમાં અચાનક વધારો થતો નથી. 

વજન ઘટાડવામાં સહાયક: મખાણા ઓછી કેલરી અને ચરબીવાળા હોય છે. એક મધ્યમ સર્વિંગ બાઉલમાં (લગભગ 30 ગ્રામ)માં માત્ર 100-110 કેલરી આવે છે, પરંતુ ફાઇબર અને પ્રોટીનને કારણે લાંબા સમય સુધી તૃપ્તિ રહે છે. વજન નિયંત્રણ માટે તેને ચિપ્સ કે બિસ્કિટના વિકલ્પ તરીકે વાપરી શકાય છે.

ત્વચાના સ્વાસ્થ્ય માટે ફાયદાકારક: મખાણામાં રહેલા એન્ટિઓક્સિડન્ટ્સ અને એમિનો એસિડ્સ કોલેજનના નિર્માણમાં મદદ કરે છે. આથી ત્વચા લવચીક રહે છે અને વૃદ્ધત્વના ચિહ્નો ધીમા પડે છે. કેમ્પફેરોલ જેવા તત્ત્વો યુવી કિરણોથી થતા નુકસાન સામે રક્ષણ આપે છે અને ત્વચાની ચમક વધારે છે. નિયમિત સેવનથી ત્વચા વધુ સ્વસ્થ અને તાજગીભરી દેખાય છે.

હૃદયના સ્વાસ્થ્યને ટેકો: મખાણામાં પોટેશિયમ વધુ અને સોડિયમ અત્યંત ઓછું હોય છે. આ સંયોજન બ્લડ પ્રેશર નિયંત્રિત રાખવામાં મદદરૂપ છે. મેગ્નેશિયમ હૃદયની લય જાળવવામાં ભૂમિકા ભજવે છે. કેટલાક અભ્યાસોમાં મખાણાના અર્કથી ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ અને ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ્સ ઘટવાનાં પરિણામો મળ્યા છે. તે હૃદય રોગના જોખમને ઘટાડવામાં સહાયક સાબિત થઈ શકે છે.

કેવી રીતે વાપરવા?: મખાણાને સૂકા શેકીને અથવા હળવા મસાલા સાથે ખાઈ શકાય છે. દૂધમાં પકાવીને ખીર બનાવી શકાય અથવા સલાડ અને વ્યંજનોમાં ઉમેરી શકાય. વધુ પડતું તેલ કે ઘી ન વાપરવું. દિવસમાં 30-40 ગ્રામ જેટલી માત્રા પૂરતી છે.