ભુજઃ જ્યારે ‘કચ્છી માડુ’ કે કચ્છના પર્યટનની વાત નીકળે ત્યારે સામાન્ય રીતે લોકોના માનસપટ પર શ્વેત રણની ધરતી, પરંપરાગત ભૂંગા અને ભરતકામની છબી ઉપસી આવે છે. પરંતુ ભૌગોલિક સીમાડાઓની સમાંતરે કચ્છની પડખે એક અત્યંત વૈવિધ્યસભર અને નૈસર્ગિક દરિયાઈ સંપત્તિ ધબકી રહી છે, જે ‘કચ્છના અખાત’ તરીકે ઓળખાય છે. ગુજરાતના પશ્ચિમ કિનારે વિસ્તરેલો આ અખાત કેવળ વ્યૂહાત્મક વ્યાપારી બંદરો પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ દક્ષિણ એશિયાની સૌથી વિશિષ્ટ અને સમૃદ્ધ મરીન ઇકોસિસ્ટમ પૈકીનો એક અનમોલ ખજાનો છે.
દેશનું પ્રથમ જીવંત ‘દરિયાઈ ઉદ્યાન’
કચ્છના અખાતમાં વિસ્તરેલું ‘મરીન નેશનલ પાર્ક એન્ડ સેન્ચ્યુરી’ ભારતનું સૌપ્રથમ દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન હોવાનું ગૌરવ ધરાવે છે. આ વિસ્તારના પ્રાકૃતિક વૈભવની પ્રતીતિ એ વાત પરથી થાય છે કે અહીં ૪૨ જેટલા પ્રાકૃતિક ટાપુઓ આવેલા છે. આ પૈકીના મોટાભાગના ટાપુઓ સમુદ્રના પેટાળમાં અસંખ્ય વર્ષોથી વિકસેલા રંગબેરંગી કોરલ રીફ્સ અને પરવાળાના કુદરતી પથ્થરોથી ઘેરાયેલા છે, જે કોઈપણ કૃત્રિમ બગીચાને પણ ઝાંખો પાડે તેવા નયનરમ્ય દેખાય છે. પરવાળા ઉપરાંત આ સુરક્ષિત સમુદ્રી ક્ષેત્રમાં વિવિધ પ્રજાતિઓની માછલીઓ, ડોલ્ફિન, લુપ્તપ્રાય શ્રેણીમાં આવતી સમુદ્રી ગાય એટલે કે ‘ડુગોંગ’, ઝીંગા, કરચલા અને જળચરોની વિરાટ સૃષ્ટિ વસે છે. શિયાળાની ઋતુમાં દેશ-વિદેશના સેંકડો પ્રવાસી જળપક્ષીઓનું અહીં વિશાળ જમાવડો જોવા મળે છે.
પરવાળાં પર વિનાશનું ગંભીર જોખમ
દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ માટે કરોડરજ્જુ સમાન પરવાળાં એ ‘પોલિપ્સ’ નામના સૂક્ષ્મ જીવંત પ્રાણીઓ છે. તેઓ સદીઓ દરમિયાન કેલ્શિયમ કાર્બોનેટના સ્તરો રચીને વિરાટ ખડકો બનાવે છે, જે અસંખ્ય દરિયાઈ પ્રજાતિઓને આહાર, આશ્રય અને સંરક્ષણ પૂરું પાડે છે. જોકે, છેલ્લા કેટલાક સમયથી ક્લાઇમેટ ચેન્જ, ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ અને માનવહસ્તક્ષેપને કારણે આ અત્યંત સંવેદનશીલ પરવાળાં પર વિનાશનું ગંભીર જોખમ મંડરાઈ રહ્યું છે.
કચ્છના અખાતના આ અનન્ય નૈસર્ગિક વારસાને જાળવવા વન વિભાગ તેમજ પર્યાવરણીય સંસ્થાઓ સંરક્ષણના પ્રયાસો કરી રહી છે, છતાં વધતાં જતાં પ્રદૂષણ અને ગેરકાયદેસર ગતિવિધિઓ સામે લડવા માટે હજુ વધુ કડક નિયમન અને જનજાગૃતિ અનિવાર્ય બની ચૂક્યાં છે. સફેદ રણ જેટલી જ મહત્વપૂર્ણ આ ‘વાદળી દુનિયા’ને લુપ્ત થતી બચાવવી અને આવનારી પેઢીઓ માટે જીવંત રાખવી એ પ્રત્યેક નાગરિક અને તંત્રની સહિયારી જવાબદારી છે.
(ઉત્સવ વૈદ્ય)
