- અભિમન્યુ મોદી

ઘરોમાં પ્રવેશતાં પહેલાં લાકડાની કે પથ્થરની એક જાડી પટ્ટી આવતી, જેને આપણે ‘ઉંબરો’ કહેતા. આધુનિક સ્થાપત્યમાંથી આ ઉંબરો ક્યારનોય ગાયબ થઈ ગયો છે. આજના ફ્લેટ્સમાં લિફ્ટની લોબીમાંથી સીધા જ ડ્રોઈંગ રૂમમાં પ્રવેશી જવાય છે.   

જમીન સપાટ થઈ ગઈ છે  તો  શું ઉંબરો માત્ર લાકડાનો એક ટુકડો હતો, જે ઠેસ ન વાગે તે માટે કાઢી નાખવામાં આવ્યો? ના, જૂના ભારતીય સ્થાપત્યમાં ઉંબરો એ માત્ર ઈમારતનો હિસ્સો નહોતો, તે એક બહુ જ ઊંડી મનોવૈજ્ઞાનિક અને ફિલોસોફિકલ સરહદ હતી. ઉંબરો એ ઘરની અંદરની પવિત્રતા અને બહારની દુનિયાના કોલાહલ વચ્ચેની એક અદૃશ્ય ભેદરેખા હતો. એ એક એવું ’પોઝ બટન’ હતું, જે માણસને ઘરની અંદર પ્રવેશતા પહેલાં ક્ષણભર ઊભા રહેવાની ફરજ પાડતું હતું.

કોઈ પણ માણસ જ્યારે આખો દિવસ બહારની દુનિયાના સંઘર્ષો, સ્પર્ધા, અપમાનો અને અહંકારનો બોજ લઈને ઘરે પાછો ફરતો ત્યારે આ ઉંબરો તેને અટકાવતો. બહાર ભલે તમે ગમે તેટલા મોટા અધિકારી હો, પણ ઉંબરો ઓળંગતી વખતે તમારે તમારો સામાજિક મોરચો ત્યાં જ છોડી દેવો પડતો. પગમાંથી પગરખાં કાઢવા અને ઉંબરો ઓળંગવો, એ માત્ર શારીરિક ક્રિયા નહોતી, તે એક માનસિક સંક્રમણ હતું. માણસ પોતાનો થાક, પોતાનો ગુસ્સો અને દુનિયાદારીનો તમામ કચરો એ ઉંબરાની બહાર કાઢીને જ ઘરના પવિત્ર આશ્રયસ્થાનમાં પ્રવેશતો. ઉંબરો એ વાતની ખાતરી કરતો કે બહારનો રસ્તા પરનો ધૂળિયો પવન સીધેસીધો ઘરના આંગણામાં ન ઘૂસી જાય.

સામાજિક વ્યવહારોમાં પણ ઉંબરાની ભૂમિકા બહુ મોટી હતી. તે એક મર્યાદાનું પ્રતીક હતો. ઘરની સ્ત્રીઓ માટે ઉંબરો એ બહારની દુનિયા સાથે સંવાદ કરવાનું એક સુરક્ષિત સ્થાન હતું. ફેરિયો હોય, ટપાલી હોય કે કોઈ અજાણ્યો મહેમાન હોય, ઘરની સ્ત્રી ઉંબરાની અંદર ઊભી રહીને આખી દુનિયા સાથે વ્યવહાર કરી શકતી, છતાં ઘરની ગરિમા અકબંધ રહેતી. સંધ્યાકાળે એ જ ઉંબરા પર દીવો પ્રગટાવવામાં આવતો. આ દીવો અંધકારને બહાર રાખવાની અને ઉજાસ તથા લક્ષ્મીને આવકારવાની એક પ્રતીકાત્મક વિધિ હતી. કોઈ સ્વજન બહારગામથી પાછું ફરવાનું હોય ત્યારે તેની પ્રતીક્ષા કરવા માટેની સૌથી ઉત્તમ જગ્યા ઉંબરો હતો. એ લાકડાની પટ્ટી પર બેસીને  પેઢીઓએ પોતાના પ્રિયજનોની વાટ જોઈ છે અને વિદાય લેતા દીકરા કે દીકરીને આંસુ ભરેલી આંખે વળાવ્યા છે.

સ્થાપત્યમાંથી ઉંબરો ગાયબ થવાની સાથે આપણા મનોવિજ્ઞાનમાંથી પણ એ ‘પોઝ’ જતો રહ્યો છે. હવે આપણે ઓફિસનો થાક, રાજકારણની ચર્ચાઓ અને બહારનો અહંકાર લઈને સીધા જ ઘરના સોફા પર પટકાઈએ છીએ. બહારની દુનિયા અને અંગત જિંદગી વચ્ચે હવે કોઈ ફિલ્ટર રહ્યું નથી. જે રીતે આપણા ઘરોમાં બહારનો કોલાહલ સીધો પ્રવેશી જાય છે તેવી જ રીતે સ્માર્ટફોન દ્વારા આખી દુનિયાનો ઘોંઘાટ હવે સીધો આપણા બેડરૂમ સુધી પહોંચી ગયો છે. આપણી અંદરની શાંતિને સુરક્ષિત રાખે તેવી કોઈ માનસિક સરહદ આપણે બચાવી નથી. બધું જ ખુલ્લું અને અનાવૃત થઈ ગયું છે.

આપણે આધુનિક સગવડો માટે જૂના માળખા  તોડી નાખ્યા, પણ તેની સાથે જોડાયેલી સંવેદનાઓને સાચવી ન શક્યા. બેશક, હવે આજનાં બહુમાળી મકાનોમાં આપણે ફરીથી લાકડાના ઊંચા ઉંબરા નથી બનાવી શકવાના, પણ આપણે એક માનસિક ઉંબરો ચોક્કસ બાંધવો પડશે. 

એક એવી અદૃશ્ય રેખા, જ્યાં આપણે રોજ સાંજે પાછા ફરીએ ત્યારે દુનિયાભરના ટેન્શન, ડિજિટલ દુનિયાની નકલી સ્પર્ધા અને અહંકારના પગરખાં બહાર કાઢી શકીએ. ઘર માત્ર ઈંટોની દીવાલોથી નથી બનતું, તે બહારનાં તોફાનો સામે મળતા આશ્વાસનથી બને છે. અને એ આશ્વાસનને ટકાવી રાખવા માટે, સંબંધોના દરવાજે એક નાનકડો ઉંબરો હોવો ખૂબ જ જરૂરી છે, જેથી ખબર પડે કે કઈ વસ્તુઓને ઘરમાં લાવવાની છે અને કઈ વસ્તુઓને કાયમ માટે બહાર જ છોડી દેવાની છે.