કિશન દેસાઈ

આજના આધુનિક યુગમાં ડિજિટલ ટેકનોલોજી અને નાણાકીય સુવિધાઓએ માનવ જીવનને ખૂબ સરળ બનાવી દીધું છે, પરંતુ તેની સાથે જ એક નવી આર્થિક માનસિકતાનો જન્મ થયો છે. ‘પહેલાં કમાઓ અને પછી વાપરો’ના ભારતીય સંસ્કાર હવે ‘પહેલાં વાપરો અને પછી ચૂકવો’ના પશ્ર્ચિમી મોડેલમાં પરિવર્તિત થઈ ગયા છે. ક્રેડિટ કાર્ડ અને ઈઝી ઈએમઆઈ (EMI) સંસ્કૃતિએ સામાન્ય માણસના જીવનને એક અદૃશ્ય દેવાના ચક્રમાં ધકેલી દીધું છે. 

આજના ગ્રાહકવાદી યુગ માટે એક ખૂબ જ પ્રાસંગિક વિચાર છે કે જે વસ્તુઓની આપણને જરૂર નથી, તે વસ્તુઓ  પૈસાથી નકામા એવા લોકોને પ્રભાવિત કરવા ખરીદીએ છીએ, જેમને આપણે પસંદ પણ નથી કરતા. આ આધુનિક જીવનશૈલી પાછળ ઈ-કોમર્સ કંપનીઓ અને નાણાકીય સંસ્થાઓની એક અત્યંત ચતુરાઈપૂર્વક તૈયાર કરવામાં આવેલી વ્યૂહરચના કામ કરી રહી છે, જેને આપણે ઊંડાણપૂર્વક સમજવાની જરૂર છે.

આ લોભામણી સ્કીમ્સ સીધી રીતે mpulse buying આવેગજન્ય ખરીદીને ઉત્તેજન આપે છે. પહેલાના સમયમાં લોકો વિચાર-વિમર્શ કરીને જરૂરિયાત મુજબ ખરીદી કરતા હતા, જ્યારે આજે માત્ર સોશ્યલ મીડિયા કે ઈ-કોમર્સ એપ પર સ્ક્રોલ કરતી વખતે ગમતી વસ્તુ તુરંત ખરીદી લેવાય છે. 

નોટિફિકેશન, લિમિટેડ ટાઇમ ઓફર્સ અને ‘ઓન્લી 2 લેફ્ટ’ જેવા ડિજિટલ ટાઇમર્સ ગ્રાહકમાં "FOMO' (ફિયર ઓફ મિસિંગ આઉટ) ઊભો કરે છે. પરિણામે, વ્યક્તિ તાર્કિક વિચારણા કર્યા વગર જ ક્રેડિટ કાર્ડ સ્વાઇપ કરી દે છે. આ આવેગજન્ય ખરીદી પાછળથી પસ્તાવો અને મોટો નાણાકીય બોજ લાવે છે, કારણ કે આવેગમાં લેવાયેલા નિર્ણયના હપ્તા મહિનાઓ સુધી ભરવા પડે છે.

સૌથી પહેલાં, બેંકો અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ ગ્રાહકોને આકર્ષવા માટે અત્યંત લોભામણી સ્કીમ્સ રજૂ કરે છે. ‘નો કોસ્ટ ઈએમઆઈ’, ‘ઝીરો ડાઉન પેમેન્ટ’, ‘કેશબેક ઓફર્સ’ અને ‘ઈન્સ્ટન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ’ જેવી જાહેરાતો ગ્રાહકના માનસિક મનોવૈજ્ઞાનિક મિકેનિઝમ પર સીધો પ્રહાર કરે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ₹50,000 નો સ્માર્ટફોન એકસાથે ખરીદવા જાય છે ત્યારે તેનું ખિસ્સું તેને રોકે છે, પરંતુ જ્યારે એ જ સ્માર્ટફોન ₹2,500 ના માસિક ઈએમઆઈ પર ઓફર કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે ખર્ચ ખૂબ નાનો અને પરવડે તેવો લાગે છે. હકીકતમાં, આ સ્કીમ્સમાં છૂપા પ્રોસેસિંગ ચાર્જિસ, વ્યાજ અને ટેક્સ ઉમેરાયેલા હોય છે. આ લોભામણી ઓફર્સ ગ્રાહકને એવી ભ્રમણામાં રાખે છે કે તેઓ પૈસા બચાવી રહ્યા છે, જ્યારે વાસ્તવમાં તે પોતાની ભવિષ્યની આવકને અગાઉથી જ ગીરવે મૂકી રહ્યા હોય છે.

આ પ્રક્રિયા માત્ર એક વારની ખરીદી પૂરતી મર્યાદિત નથી રહેતી, પરંતુ ગ્રાહકને આ વસ્તુઓની આદત પાડવી એ આ આખી ઇકોસિસ્ટમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે. ઈ-કોમર્સ અને ફિનટેક કંપનીઓ ગ્રાહકના વર્તનનો અભ્યાસ કરીને તેને સરળ હપ્તા અને ક્રેડિટ લિમિટ વધારવાના વિકલ્પો સતત આપે છે. ક્રેડિટ કાર્ડનો ઉપયોગ કરવાથી ભૌતિક રીતે પૈસા આપવાનો અહેસાસ થતો નથી, જેના કારણે ‘પેઇન ઓફ પેઇંગ’ (પૈસા ચૂકવતી વખતે થતો દુખાવો) ગાયબ થઈ જાય છે. પરિણામે, બિનજરૂરી વસ્તુઓ ખરીદવી એ વ્યસન બની જાય છે. ધીમે ધીમે આ આદત એવી સ્થિતિમાં ફેરવાઈ જાય છે કે ગ્રાહક પોતાની મૂળભૂત જરૂરિયાતોથી લઈને લક્ઝરી સેવાઓ સુધીની તમામ વસ્તુઓ માટે ઈએમઆઈ અને ક્રેડિટ કાર્ડ પર નિર્ભર થઈ જાય છે.

આ આદતને વધુ દૃઢ બનાવવા માટે ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ નાનામાં નાના વ્યવહારો પર પણ પોતાનું નેટવર્ક ફેલાવી રહ્યા છે, જેનું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ પ્લેટફોર્મ ચાર્જ અને ડિલિવરી એપ્સ છે. ક્વિક-કોમર્સ અને ફૂડ ડિલિવરી એપ્સ દ્વારા શરૂઆતમાં મફત ડિલિવરી અને ભારે ડિસ્કાઉન્ટ આપીને ગ્રાહકોને ઘરેબેઠા સેવાઓની ટેવ પાડવામાં આવી. એકવાર ગ્રાહક આ સુવિધાનો આદતી બની જાય પછી  આ કંપનીઓ દરેક ઓર્ડર પર ₹5 થી ₹10 નો પ્લેટફોર્મ ચાર્જ, હેન્ડલિંગ ફી, સર્જ ચાર્જ અને હાઇ-ડિમાન્ડ ફી ઉમેરવાનું શરૂ કરે છે. ગ્રાહકને આ નાની રકમ બહુ સામાન્ય લાગે છે, પરંતુ મહિનાના અંતે આવા ના નાના ખર્ચા ભેગા થઈને એક મોટો આર્થિક બોજ બની જાય છે. આવી જ રીતે, ક્રેડિટ કાર્ડ કંપનીઓ પણ નાના આંકડાઓમાં ફી વસૂલીને ગ્રાહકની અજાણતામાં મોટા નફા કમાય છે.

અહીં સૌથી ગંભીર બાબત એ છે કે આ તકનીકી ઇકોસિસ્ટમ પાસે તમારી દરેક આવક અને ખર્ચની સંપૂર્ણ માહિતી ઉપલબ્ધ છે. બેંકિંગ એપ્સ, ક્રેડિટ સ્કોર એપ્સ અને UPI એપ્સના માધ્યમથી કંપનીઓ જાણે છે કે તમારી માસિક આવક કેટલી છે, તમારો પગાર કઈ તારીખે જમા થાય છે અને તમે ક્યાં, ક્યારે અને કેટલો ખર્ચ કરો છો. જો તમે દર મહિનાની 1લી તારીખે ગ્રોસરી ખરીદો છો કે દર વીકેન્ડ પર રેસ્ટોરન્ટમાં ખર્ચ કરો છો તે બધું AI સિસ્ટમ ઓળખી લે છે અને બરાબર એ જ સમયે તમને ચોક્કસ ઈએમઆઈ ઓફર્સ કે ક્રેડિટ લિમિટ વધારવાની નોટિફિકેશન મોકલે છે. આ રીતે ગ્રાહક પોતાની કમાણી કરતાં વધુ ખર્ચ કરવાના જાળમાં સતત ફસાયેલો રહે છે.

અંતમાં, ક્રેડિટ કાર્ડ અને ઈએમઆઈ પોતે કોઈ ખરાબ સાધનો નથી-જો તેનો ઉપયોગ શિસ્તબદ્ધ રીતે અને કટોકટીના સમયે કરવામાં આવે તો તે ખૂબ ઉપયોગી નીવડી શકે છે, પરંતુ જ્યારે આ સુવિધાઓ આપણી જીવનશૈલીનો કાયમી હિસ્સો બની જાય છે અને આપણે દેવાના જોરે આભાસી સમૃદ્ધિ દર્શાવવા લાગીએ છીએ, ત્યારે તે માનસિક તણાવ અને નાણાકીય અસ્થિરતા તરફ દોરી જાય છે. આજના આભાસી ડિજિટલ યુગમાં સાચી આર્થિક સ્વતંત્રતા મેળવવા માટે ઈએમઆઈના ચક્રવ્યૂહમાંથી બહાર નીકળીને આપણી વાસ્તવિક આવક મુજબ મર્યાદિત અને વિવેકપૂર્ણ ખર્ચ કરવાની સંસ્કૃતિ પુન: અપનાવવી અનિવાર્ય બની ગઈ છે.