અમૂલ દવે

આજના જટિલ વિશ્વ રાજકારણમાં બે અત્યંત પ્રભાવશાળી અને ચર્ચાસ્પદ નેતા અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનલ્ડ ટ્રમ્પ અને ઇઝરાયલના વડા પ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુ ગંભીર આંતરિક અને બાહ્ય સત્તાકીય દબાણનો સામનો કરી રહ્યા છે. બંને દેશમાં મહત્ત્વપૂર્ણ રાજકીય વળાંકો અને ચૂંટણી નજીક આવી રહી છે. ઇઝરાયલમાં આ મહિનાના અંતમાં ચૂંટણી યોજાવાની સંભાવનાઓ ચર્ચાઈ રહી છે, જ્યારે અમેરિકામાં ત્રણ નવેમ્બરના રોજ અત્યંત નિર્ણાયક એવી મધ્યવર્તી ચૂંટણી યોજાશે... 

રાજકીય વિશ્ર્લેષકોનું માનવું છે કે આવા સંવેદનશીલ સમયે નેતાઓ અવારનવાર બાહ્ય ખતરા, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના ક્ષણિક મુદ્દાઓ અને નાટકીય વૈશ્વિક ઘટનાઓનો ઉપયોગ જનતાનું ધ્યાન દોરવા તથા રાજકીય લાભ મેળવવા માટે કરતા હોય છે. જોકે વૈશ્વિક રાજકારણનો ઇતિહાસ સ્પષ્ટપણે સાબિત કરે છે કે બાહ્ય રાષ્ટ્રીય સંકટોના આધારે ચૂંટણી જીતવાની વ્યૂહરચના ભાગ્યે જ દીર્ઘકાલીન સફળતા અપાવે છે.

ટ્રમ્પ અને નેતન્યાહુ બંને હાલમાં આંતરિક વિભાજન અને ગંભીર આર્થિક-સુરક્ષાત્મક પડકારો વચ્ચે ઘેરાયેલા છે. અમેરિકામાં સતત વધતી મોંઘવારી, બળતણ અને ઇંધણના આસમાને પહોંચેલા ભાવ, સામાન્ય નાગરિકોના ખિસ્સા પર પડતો બોજ અને આંતરરાષ્ટ્રીય નીતિઓ અંગે વિરોધ પક્ષો દ્વારા તીવ્ર ટીકા થઈ રહી છે. 

બીજી તરફ, ઇઝરાયલમાં મધ્ય-પૂર્વના લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા સંઘર્ષની દેશના અર્થતંત્ર અને નાગરિકો પર ગંભીર નકારાત્મક અસર પડી રહી છે. આંતરિક સામાજિક વિભાજન, બંધકોની મુક્તિનો વણઉકેલાયેલો પ્રશ્ન અને રાજકીય અસ્થિરતા વડા પ્રધાન નેતન્યાહુ માટે અસ્તિત્વનો સવાલ ઊભો કરી રહી છે. આવા વિષમ સંજોગોમાં કોઈ નાટકીય વૈશ્વિક ઘટના જેમ કે તાજેતરમાં ચર્ચામાં આવેલી  

‘ફ્લાયદુબઈ’ વિમાન ઘટના તાત્કાલિક ધોરણે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના મુદ્દાને સપાટી પર લાવીને રાજકીય રીતે ખૂબ ઉપયોગી અને આકર્ષક લાગે છે, પરંતુ કડવી વાસ્તવિકતા એ છે કે આવી ઘટનાઓ ક્ષણિક રાષ્ટ્રવાદ જગાડી શકે છે, પરંતુ લાંબા ગાળે પ્રજાનો વાસ્તવિક વિશ્વાસ જીતવામાં સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ નીવડે છે.

વિશ્વ ઇતિહાસમાં એવા અનેક મજબૂત ઉદાહરણો છે, જ્યાં વિશ્વના સૌથી શક્તિશાળી નેતાઓએ બાહ્ય ખતરા અથવા યુદ્ધમાં મેળવેલી ઐતિહાસિક સફળતાનો ઉપયોગ ઘરેલુ રાજકારણને મજબૂત કરવા માટે કર્યો, છતાં અંતે તેમણે પરાજયનો સ્વાદ ચાખવો પડ્યો હતો. બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન ગ્રેટ બ્રિટનના વડા પ્રધાન વિન્સ્ટન ચર્ચિલે અભૂતપૂર્વ અને મહાન નેતૃત્વ પૂરું પાડીને મિત્ર દેશોને વિજય અપાવ્યો હતો. યુદ્ધમાં બ્રિટનને વિજેતા બનાવ્યાના માત્ર ગણતરીના મહિનાઓ પછી, 1945ની બ્રિટિશ સામાન્ય ચૂંટણીમાં વિન્સ્ટન ચર્ચિલ અને તેમની ક્ધઝર્વેટિવ પાર્ટીનો શરમજનક પરાજય થયો હતો. 

આવું જ બીજું સ્પષ્ટ ઉદાહરણ અમેરિકાના 41મા પ્રમુખ જ્યોર્જ એચ. ડબ્લ્યુ. બુશ (સિનિયર)નું છે. 1991ના ખાડી યુદ્ધમાં અમેરિકી સેનાએ ઇરાક સામે અત્યંત ઝડપી અને સ્પષ્ટ વિજય મેળવ્યો હતો. તે સમયે પ્રમુખ બુશની લોકપ્રિયતા રેટિંગ અમેરિકી ઇતિહાસના સર્વોચ્ચ સ્તરે પહોંચી ગઈ હતી, પરંતુ વિજયના આ જશ્ન વચ્ચે પણ, માત્ર એક વર્ષ પછી યોજાયેલી 1992ની પ્રમુખપદ માટેની ચૂંટણીમાં ડેમોક્રેટિક ઉમેદવાર બિલ ક્લિન્ટને બુશને પરાજય આપ્યો. ક્લિન્ટનનો એક જ મુખ્ય નારો હતો  ‘ઈટ્સ ધ ઇકોનોમી, સ્ટુપિડ!’(મુદ્દો અર્થતંત્રનો છે!). 

ભારતના રાજકીય ઇતિહાસમાં પણ આવા જ બોધપાઠ આપતા ઉદાહરણો મોજૂદ છે. 1971ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધમાં ભારતે પાકિસ્તાનને સજ્જડ પરાજય આપીને વિશ્વના નકશા પર બાંગ્લાદેશ નામના નવા રાષ્ટ્રનો જન્મ કરાવ્યો હતો. તે સમયે વડા પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીની લોકપ્રિયતા દેશમાં શિખર પર હતી અને વિરોધ પક્ષો પણ તેમની પ્રશંસા કરતા હતા, પરંતુ આ ઐતિહાસિક યુદ્ધ વિજયના થોડા જ વર્ષો પછી, દેશમાં આંતરિક આર્થિક સંકટ, ફુગાવો, ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલનો અને કટોકટી (ઇમરજન્સી) જેવા આંતરિક મુદ્દાઓને કારણે 1977ની ચૂંટણીમાં ઇન્દિરા ગાંધી અને કૉંગ્રેસ પક્ષનો ભારે પરાજય થયો હતો. 

એ જ રીતે, 1999માં અટલ બિહારી વાજપેયીના નેતૃત્વમાં ભારતે કારગિલ યુદ્ધમાં પાકિસ્તાન સામે સૈન્ય વિજય મેળવ્યો અને ત્યારબાદ યોજાયેલી સામાન્ય ચૂંટણીમાં એનડીએ સરકાર પૂર્ણ બહુમતી સાથે સત્તા પર આવી, પરંતુ વર્ષ 2004ની સામાન્ય ચૂંટણીમાં ‘ઇન્ડિયા શાઇનિંગ’ના નારા અને કારગિલ વિજયની યાદો છતાં વાજપેયી સરકાર હારી ગઈ. પ્રજાએ યુદ્ધની સિદ્ધિઓ કરતાં પોતાના દૈનિક જીવન, આર્થિક વિકાસ, કૃષિ સંકટ અને રોજીરોટીના મુદ્દાઓને વધુ પ્રાધાન્ય આપ્યું.

વર્તમાન સમયમાં ઇઝરાયલમાં ચૂંટણીનો માહોલ ગરમ થઈ રહ્યો છે ત્યારે નેતન્યાહુ પર યુદ્ધની વ્યૂહરચના, બંધકોને સુરક્ષિત પાછા લાવવાનું દબાણ અને આંતરિક લોકશાહી વિભાજન જેવા ગંભીર પડકારો છે. બીજી તરફ, અમેરિકામાં 2026ની મિડટર્મ ચૂંટણીઓમાં પ્રમુખ ટ્રમ્પના રિપબ્લિકન પક્ષ માટે યુએસ કૉંગ્રેસ (હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સ અને સેનેટ)માં બહુમતી જાળવી રાખવી ભારે સંગ્રામ સમાન બની રહેશે. જો આ બંને નેતા આંતરિક આર્થિક નિષ્ફળતાઓથી ધ્યાન હટાવવા માટે બાહ્ય સંકટો કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના નાટક પર આધાર રાખશે, તો ઇતિહાસ તેમને ચેતવણી આપી રહ્યો છે.

કોઈપણ પરિપક્વ લોકશાહીમાં અંતિમ નિર્ણય અને સત્તાની ચાવી જનતાના હાથમાં જ હોય છે. યુદ્ધ કે આંતરરાષ્ટ્રીય સંકટો ટૂંકા સમય માટે દેશમાં એકતાનું વાતાવરણ બનાવી શકે છે, પણ રોજિંદા જીવનની સમસ્યાઓ, મોંઘવારી અને બેરોજગારી વધે છે ત્યારે યુદ્ધનો આવેગ ઝડપથી ઓસરી જાય છે. ટ્રમ્પ અને નેતન્યાહુ માટે બાહ્ય ઘટનાઓ પર આધાર રાખવો સ્વઘાતી સાબિત થઈ શકે છે; તેમણે પ્રજાના વાસ્તવિક અને આંતરિક મુદ્દાઓ ઉકેલવા પર જ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે. આજના વૈશ્વિક યુગમાં સુરક્ષા નિ:શંકપણે મહત્ત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ રાજકારણ અને સત્તા માત્ર સુરક્ષાના દમ પર ટકી શકતા નથી. જનતા અંતે શાંતિ, સમૃદ્ધિ, સ્થાનિક વિકાસ અને સ્થિરતા માગે છે, અને જે નેતા આ ગૂઢ સત્યને સમજે છે, તે જ રાજકારણમાં દીર્ઘકાલીન સફળતા મેળવે છે.