અમૂલ દવે

મધ્ય પૂર્વમાં ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનો લાંબા સમયથી ચાલી રહેલો તણાવ હવે એક અત્યંત ગંભીર અને વ્યાપક સંઘર્ષનું સ્વરૂપ ધારણ કરી રહ્યો છે. જુલાઈ 2026માં ઈરાની મિસાઈલ હુમલાઓમાં અમેરિકી સૈનિકોના મોતના અહેવાલો સામે આવ્યા બાદ આ સમગ્ર વિસ્તારમાં વિસ્ફોટક વાતાવરણ સર્જાયું છે. જોર્ડનમાં આવેલા મુવાફ્ફક અલ સલ્તી એરબેઝ પર થયેલા એક વ્યૂહાત્મક મિસાઈલ હુમલામાં કેટલાક અમેરિકન સૈનિકોનાં મોત અને અન્ય કેટલાક સૈનિકો ગંભીર રીતે ઘાયલ થયા છે. 

લશ્કરી અહેવાલો અનુસાર, આ ચોક્કસ હુમલામાં ઈરાનની અત્યાધુનિક ‘સેજ્જિલ’ મિસાઈલનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જેને તેના ખાસ લક્ષણોના કારણે ‘ડાન્સિંગ મિસાઈલ’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ મિસાઈલની મુખ્ય વિશેષતા એ છે કે તે હવાઈ માર્ગની મધ્યમાં પોતાની દિશા બદલીને દુશ્મન દેશની એર ડિફેન્સ સિસ્ટમને ચકમા આપીને લક્ષ્ય પર ચોક્કસ પ્રહાર કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. આ અભૂતપૂર્વ ઘટનાએ અમેરિકા અને તેના પ્રાદેશિક સહયોગી દેશોને વધુ સખત લશ્કરી કાર્યવાહી કરવા માટે મજબૂર કર્યા છે.

ઈરાનના આ આક્રમક પ્રહારના વળતા જવાબરૂપે, અમેરિકાએ ઈરાનની ભૂમિ પર આવેલા અનેક મહત્ત્વનાં લક્ષ્યો પર તીવ્ર જવાબી હુમલા શરૂ કર્યા છે. આ લશ્કરી કાર્યવાહીમાં મુખ્યત્વે ઈરાનની મિસાઈલ લોન્ચિંગ સાઈટ્સ, શસ્ત્રાગારો અને નૌસેના સંબંધિત સંવેદનશીલ સ્થળોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યાં છે. અમેરિકી સૈન્ય અને સરકારી અધિકારીઓએ આ સમગ્ર ઓપરેશનને પોતાના સૈનિકોના રક્ષણ માટેનું સંરક્ષણાત્મક અને પ્રતિકારી પગલું ગણાવ્યું છે. 

જોકે, કેટલાક બિન-સરકારી અહેવાલો અને સ્થાનિક દાવાઓ અનુસાર, બંદર અબ્બાસ જેવા દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં માછીમારી સંબંધિત અને નાગરિક માળખાકીય સુવિધાઓને પણ આડકતરી અસર પહોંચી છે, પરંતુ અમેરિકી સંરક્ષણ વિભાગ તરફથી આ તમામ દાવાઓને ફગાવીને સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે તેમના દ્વારા કરવામાં આવેલા તમામ પ્રહારો માત્ર ને માત્ર સૈન્ય લક્ષ્યો પૂરતા જ સીમિત હતા. 

અમેરિકી પ્રેસિડેન્ટ ડોનલ્ડ ટ્રમ્પે પોતાના સત્તાવાર નિવેદનમાં આ પ્રહારોને શહીદ થયેલા અમેરિકી સૈનિકોના માન-સન્માન માટે અને સમગ્ર મધ્ય પૂર્વ વિસ્તારમાં લાંબા ગાળાની સ્થિરતા પુન:સ્થાપિત કરવા માટે અનિવાર્ય ગણાવ્યા છે. બીજી તરફ, ઈરાને પણ આ હુમલાઓની આકરા શબ્દોમાં નિંદા કરીને અમેરિકા સામે વધુ વિનાશક પ્રતિસાદ આપવાની અને વળતા પ્રહારો કરવાની ખુલ્લી ધમકી આપી છે.

તણાવની આ ચરમસીમા વચ્ચે ઈરાને ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં સ્થિત ડોનલ્ડ ટ્રમ્પ સાથે સંકળાયેલી વ્યાપારી અને ખાનગી મિલકતોને પોતાના લક્ષ્ય બનાવવાની ચીમકી આપીને વિવાદને વધુ વ્યાપક બનાવી દીધો છે. દુબઈ, રિયાધ અને અન્ય મુખ્ય એશિયાઈ તથા મધ્ય-પૂર્વીય શહેરોમાં આવેલી ટ્રમ્પ બ્રાન્ડેડ આલીશાન હોટલ, ટાવર્સ અને ગોલ્ફ ક્લબ અને સંભવિત ટાર્ગેટ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. 

જોકે આ ધમકીઓ મુખ્યત્વે અનધિકૃત અહેવાલો પર આધારિત છે, પરંતુ તેણે પ્રદેશમાં પહેલેથી જ પ્રવર્તતી અસ્થિરતા અને ભયના વાતાવરણમાં વધારો કર્યો છે. આ તરફ, અમેરિકાએ પોતાના તમામ સહયોગી દેશો અને સંપત્તિઓની સુરક્ષા માટે આક્રમક તૈયારીઓ આરંભી દીધી છે. જોર્ડન જેવા દેશો, જે અમેરિકાના મહત્ત્વના સહયોગી તરીકે વર્તે છે, તેમને પણ ઈરાને પોતાના નિશાન પર લીધા છે, જોકે જોર્ડનની હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલીઓએ આવી મિસાઈલોને આકાશમાં જ અટકાવવાના નિષ્ફળ કે સફળ પ્રયાસો કર્યા છે.

જોર્ડન અને અન્ય ગલ્ફ દેશો આ ક્ષેત્રમાં અમેરિકાના રક્ષણાત્મક ભાગીદાર તરીકે ઊભરી આવ્યા છે. આ દેશોમાં સ્થિત અમેરિકી લશ્કરી મથકોને ઈરાન પોતાના માટે સીધો ખતરો માને છે અને તેથી આ વિસ્તારો પર હુમલા કરીને સમગ્ર પ્રદેશને અસ્થિર કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. અમેરિકા આ હુમલાઓનો આકરો જવાબ આપવા માટે મોટા પાયે લશ્કરી તૈયારીઓ કરી રહ્યું છે, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ, યહૂદી લોબી અને ઇઝરાયેલ સાથેના સંબંધો પર થતી ચર્ચા વચ્ચે તેણે પોતાના આંતરિક જનમતને સાચવવાની પણ કવાયત કરવી પડી રહી છે. અમેરિકી સરકારે વારંવાર ભારપૂર્વક કહ્યું છે કે તેની તમામ કાર્યવાહી માત્ર અને માત્ર પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતો અને સૈનિકોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે જ છે.

દરમિયાન, આ તીવ્ર લશ્કરી સંઘર્ષની અત્યંત વિપરીત અસર વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર સ્પષ્ટપણે જોવા મળી રહી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવમાં સટોડિયા વધારો થયો છે અને અમેરિકાના સ્થાનિક બજારમાં પણ પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ ચાર ડોલર પ્રતિ ગેલનની સપાટી વટાવી ગયા છે. વિશ્વના સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ વેપાર માર્ગ ગણાતા ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’માં તેલનાં ટેન્કરો અને શિપિંગ પરના હુમલાના જોખમને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ વેપાર ગંભીર રીતે ખોરવાયો છે. જોકે, પડદા પાછળ કતાર અને અન્ય મધ્યસ્થ દેશો દ્વારા ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે વાટાઘાટો અને યુદ્ધવિરામ કરાવવાના પ્રયાસો સતત ચાલુ છે, પરંતુ ઈરાનના આકરા વલણને કારણે અત્યાર સુધી આ મધ્યસ્થતામાં કોઈ નોંધપાત્ર સફળતા મળી નથી.

યુદ્ધના આ ભયાનક માહોલમાં સૌથી મોટો ભોગ નિર્દોષ નાગરિકો બની રહ્યા છે. ઈરાનનાં અનેક શહેરો અને રિયાઇશી વિસ્તારોમાં ભારે ભૌતિક નુકસાન થયું છે, જેનાથી સામાન્ય લોકોનું જનજીવન સંપૂર્ણપણે અસ્તવ્યસ્ત થઈ ગયું છે. અમેરિકા તરફથી નાગરિક મિલકતો અને નિર્દોષ લોકોને નુકસાન ન થાય તેવા દાવાઓ કરવામાં આવી રહ્યા છે. ટ્રમ્પે પણ સૈન્યને સંયમ વર્તવાના નિર્દેશો આપ્યા હોવાનું કહેવાય છે, પરંતુ યુદ્ધના મેદાનમાં અણધારી અસરો ટાળવી અશક્ય બની રહી છે. હાલમાં સમગ્ર આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને શાંતિપ્રિય દેશો બંને પક્ષોને તાત્કાલિક અસરથી યુદ્ધવિરામ જાહેર કરવા અને કૂટનીતિક ટેબલ પર આવીને સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવા માટે અપીલ કરી રહ્યા છે, જેથી વધુ માનવીય-આર્થિક વિનાશને રોકી શકાય.