અમૂલ દવે

આ નવો સંરક્ષણ કરાર વૈશ્વિક ભૂ-રાજનીતિ અને મધ્યપૂર્વનાં સમીકરણોમાં એક અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ વળાંક સાબિત થઈ રહ્યો છે, જેને મીડિયામાં ઈસ્લામિક નાટો અથવા સુન્ની નાટો તરીકે વ્યાપકપણે ઓળખાવામાં  આવી રહ્યો છે.

ગત 7 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ પવિત્ર નગર મક્કામાં સઉદી ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાન, તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ રેસેપ તૈયબ એર્દોગાન અને પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન શાહબાઝ શરીફે ઐતિહાસિક મક્કા જોઈન્ટ ડિફેન્સ એગ્રીમેન્ટ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ કરારનું સૌથી મોટું અને કેન્દ્રીય પાસું તેની સામૂહિક સુરક્ષા કલમ છે, જે મુજબ ત્રણેયમાંથી કોઈપણ દેશ પર જો સશસ્ત્ર હુમલો થાય તો તેને સમગ્ર ગઠબંધન પર થયેલો હુમલો માનવામાં આવશે.આ જોગવાઈ બિલકુલ ઉત્તર એટલાન્ટિક સંધિ સંગઠન એટલે કે ‘નાટો’ ના પ્રખ્યાત આર્ટિકલ પાંચ જેવી જ છે, જે આ કરારને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વિશેષ વજન આપે છે.

આ ત્રિકોણીય માળખાનો પાયો રાતોરાત નથી નંખાયો, પરંતુ તે વર્ષ 2025માં સઉદી અરેબિયા અને પાકિસ્તાન વચ્ચે થયેલા વ્યૂહાત્મક મ્યુચ્યુઅલ ડિફેન્સ એગ્રીમેન્ટનો જ વિસ્તૃત અને વધુ મજબૂત અવતાર છે. હવે આ ગઠબંધનમાં તુર્કીનો સમાવેશ થવાથી તેની તાકાત અને વ્યાપ અનેકગણા વધી ગયા છે. આ ત્રણેય રાષ્ટ્રની વિશિષ્ટ તાકાતો એકબીજાની પૂરક સાબિત થઈ રહી છે. 

સઉદી અરેબિયા પાસે બેફામ આર્થિક શક્તિ અને વિશાળ તેલ ભંડાર છે, પાકિસ્તાન પાસે વિશાળ સૈન્ય બળ અને મુસ્લિમ વિશ્વનું એકમાત્ર પરમાણુ શસ્ત્રાગાર છે, જ્યારે તુર્કી પાસે અત્યાધુનિક સંરક્ષણ ઉદ્યોગ, અદ્યતન ડ્રોન ટેક્નોલોજી અને ‘નાટો’નો દીર્ઘકાલીન લશ્કરી અનુભવ છે. ખાસ કરીને તુર્કી પહેલેથી જ એનું સભ્ય છે અને તેનાં સૈન્ય દળો ‘નાટો’માં બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું સૈન્યબળ ધરાવે છે. પશ્ચિમી સંરક્ષણ માળખાનો હિસ્સા હોવા છતાં તુર્કીનું મુસ્લિમ દેશો સાથે આ પ્રકારે અલગ સંરક્ષણ સહકાર વધારવું એ આ કરારનું સૌથી મોટું અને આશ્ર્ચર્યજનક પાસું છે.

આ કરાર પાછળનું તાત્કાલિક અને મુખ્ય કારણ પ્રાદેશિક અસુરક્ષા અને ભયનું વાતાવરણ છે. ખાસ કરીને ઈરાન સાથેના સતત તણાવ અને યુદ્ધ જેવી અનિશ્ર્ચિત પરિસ્થિતિઓમાં ખાડી દેશો અને વિશેષ કરીને સઉદી અરેબિયા, હવે માત્ર અમેરિકાની સુરક્ષા છત્રછાયા પર આંખ બંધ કરીને ભરોસો કરવા તૈયાર નથી. તે બધા પોતાની સુરક્ષા માટે પોતાના ક્ષેત્રીય મિત્રો સાથે મળીને એક વધારાનું અને મજબૂત સંરક્ષણ કવચ ઊભું કરવા માગે છે. 

આશ્ચર્યજનક રીતે, અમેરિકા આ કરારનો જાહેરમાં કોઈ વિરોધ કરી રહ્યું નથી. કેટલાક વિશ્ર્લેષકોનું માનવું છે કે આ કરાર અમેરિકાની બર્ડન શેરિંગ એટલે કે ભાર વહેંચણીની નીતિ સાથે સુસંગત છે, જેમાં પ્રાદેશિક શક્તિઓ પોતાની સુરક્ષાની જવાબદારી પોતે ઉઠાવે તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. આ ત્રણેય દેશો અમેરિકાના પરંપરાગત સહયોગીઓ હોવાથી વોશિંગ્ટન તેને પોતાનાં વૈશ્વિક હિતોની વિરુદ્ધ માનતું નથી, જોકે કેટલાક અમેરિકન નિષ્ણાતો એવું પણ માની રહ્યા છે કે આ પ્રકારના પગલાં વૈશ્વિક સ્તરે અમેરિકાની સુરક્ષા વિશ્વસનીયતા પર સવાલો જરૂર ઊભા કરે છે.

બીજી બાજુ, ઈરાન આ નવા ઘટનાક્રમથી અત્યંત અસ્વસ્થ અને નારાજ છે. તેહરાન દ્વારા આ કરારનો સીધો વિરોધ કરવાને બદલે તેને ઊંડા સંશય અને ખુલ્લી ચેતવણીની નજરે જોવામાં આવી રહ્યો છે. ઈરાનની સંસદની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વિદેશ નીતિ સમિતિના સભ્ય ઈબ્રાહીમ રેઝાઈએ તીખી પ્રતિક્રિયા આપતા જણાવ્યું હતું કે સઉદી અરેબિયાએ એ સમજવું જોઈએ કે તુર્કી અને પાકિસ્તાન સાથેના કાગળ પરના કરારોથી તેને વાસ્તવિક સુરક્ષા નહીં મળે, બરાબર એ જ રીતે જેવી સુરક્ષા અગાઉ અમેરિકા પરની એકતરફી નિર્ભરતાથી પણ મળી નહોતી. 

તેમણે સઉદી અરેબિયાને કટાક્ષ કરતા સલાહ આપી કે બીજાઓ પાસે સુરક્ષા માટે ભીખ માગવાનું બંધ કરવું જોઈએ. અન્ય ઈરાની અધિકારીઓએ પણ આ કરારને માત્ર કાગળનો ટુકડો ગણાવ્યો છે. હા, તે સ્વીકારે છે કે સુન્ની શક્તિઓનું આ પ્રકારનું એકત્રીકરણ ઈરાનની સુરક્ષા સામે અદૃશ્ય જોખમ પેદા કરી શકે છે, ભલે તે સત્તાવાર રીતે ઈરાન વિરુદ્ધ લક્ષિત ન હોય.

આ કરારને ઈસ્લામિક નાટો નામ આપવું કેટલું યોગ્ય છે તે હજુ પણ ચર્ચા અને વિવાદનો વિષય છે. વાસ્તવિકતા એ છે કે નાટોની જેમ આ ગઠબંધન પાસે કોઈ કાયમી મુખ્યાલય, સંયુક્ત કમાન્ડ સ્ટ્રક્ચર કે પૂર્ણ-સમયની સ્ટેન્ડિંગ ફોર્સ ઉપલબ્ધ નથી. આ વ્યવસ્થા મુખ્યત્વે સામૂહિક નિરોધક શક્તિ અને પરસ્પર સંરક્ષણ સહકાર પર સીમિત છે. 

સઉદી અધિકારીઓએ સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે આ કરાર કોઈ આક્રમક લશ્કરી કે સાંપ્રદાયિક જૂથ બનાવવાનો પ્રયાસ નથી, અને તુર્કીના વિદેશ મંત્રીએ પણ સ્પષ્ટતા કરી છે કે આ કરાર કોઈપણ શાંતિપ્રિય દેશની વિરુદ્ધ નથી. તેમ છતાં, પાકિસ્તાનના કેટલાક નેતાઓનાં નિવેદનોમાં આ માળખાને એક વ્યાપક મુસ્લિમ સુરક્ષા મંચ તરીકે વિકસાવવાની મહત્ત્વાકાંક્ષા દેખાઈ છે, જેમાં ભવિષ્યના સંભવિત પડકારો સામે લડવાની વાતો પણ થઈ રહી છે.

ભારત જેવા પાડોશી દેશો પણ આ સમગ્ર પ્રક્રિયા પર ખૂબ જ બારીકાઈથી નજર રાખી રહ્યા છે, કારણ કે પાકિસ્તાન અને તુર્કી સાથેના ભારતના સંબંધોના સંદર્ભમાં આ નવું સૈન્ય માળખું પ્રાદેશિક સંતુલનને પ્રભાવિત કરી શકે છે. સઉદી અરેબિયા સાથે ભારતના ગાઢ આર્થિક, વેપારી અને ઊર્જા સંબંધો હોવાના કારણે તાત્કાલિક ધોરણે ભારતીય હિતો માટે કોઈ મોટો ખતરો દેખાતો નથી, પરંતુ લાંબા ગાળે આ પ્રકારનાં જોડાણો મધ્યપૂર્વની ભૂ-રાજનીતિના પ્રવાહોને બદલી નાખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

નિષ્કર્ષરૂપે, મક્કા કરાર એ મુસ્લિમ વિશ્વમાં સુરક્ષા સહકારનો એક નવતર પ્રયોગ છે જે પ્રાદેશિક અસ્થિરતા અને બદલાતાં વૈશ્વિક સમીકરણોનું જીવંત પ્રતિબિંબ છે. તે અમેરિકાના મૌન સમર્થન સાથે આગળ વધી રહ્યો છે, જ્યારે ઈરાનને ગંભીર ચિંતામાં મૂકી રહ્યો છે. તુર્કીનું નાટો સભ્યપદ આ આખા સમીકરણને વધુ જટિલ અને બહુપરિમાણીય બનાવે છે. આગામી સમય જ નક્કી કરશે કે આ કાગળ પર થયેલો કરાર જમીન પર કેટલો પ્રભાવી સાબિત થાય છે અને અન્ય મુસ્લિમ રાષ્ટ્રો તેમાં જોડાઈને તેને વ્યાપક સ્વરૂપ આપે છે કે નહીં. હાલ પૂરતું તો આ મધ્યપૂર્વની સુરક્ષા વ્યવસ્થાને નવો આકાર આપતું એક અત્યંત નિર્ણાયક પગલું છે.