પ્રાસંગિક - અમૂલ દવે
વર્તમાન વૈશ્વિક પરિદૃશ્ય માનવ ઈતિહાસના સૌથી નાજુક અને જોખમી તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. વિશ્વના વિવિધ ખૂણે ભડકેલી સંઘર્ષની જ્વાળાઓ હવે માત્ર પ્રાદેશિક નથી રહી, પરંતુ તે એક વિશાળ વૈશ્વિક સંકટમાં પલટાવવાની તૈયારીમાં છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ, મધ્ય પૂર્વમાં ઈરાન-અમેરિકા વચ્ચે વધતો તણાવ અને ઉત્તર કોરિયાનું વધતું જતું પરમાણુ આક્રમણ આ ત્રણેય પરિબળ એક સાથે મળીને વિશ્વને ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધની ભયાનક ધાર પર લાવીને ઊભા કરી દીધા છે. આ સ્થિતિ માત્ર રાજકીય નથી, પરંતુ તે અર્થતંત્ર, માનવતા અને ભવિષ્યની સુરક્ષા માટે એક ગંભીર ચેતવણી છે.
રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે છેલ્લાં ચાર વર્ષથી ચાલી રહેલા યુદ્ધે વૈશ્વિક સંતુલન ખોરવી નાખ્યું છે. યુક્રેનના પ્રમુખ વોલોદિમિર-ઝેલેન્સ્કી દ્વારા કરવામાં આવેલી સીઝફાયરની અપીલને વ્લાદિમીર પુતિને સખત શબ્દોમાં નકારી કાઢી છે, જે દર્શાવે છે કે રશિયા કોઈ પણ સમાધાનના મૂડમાં નથી. સેન્ટ પીટર્સબર્ગ આર્થિક મંચ પર પુતિનનું વલણ સ્પષ્ટ હતું કે આ સંઘર્ષ લાંબો ચાલશે. બીજી તરફ, યુક્રેન દ્વારા રશિયન નેવલ બેઝ અને તેલ રિફાઇનરી પર કરવામાં આવેલા ડ્રોન હુમલાએ યુદ્ધની દિશા પલટી નાખી છે. રશિયાએ પણ તેના બદલામાં યુક્રેનના રહેણાંક વિસ્તારો પર ભીષણ મિસાઈલ હુમલા કર્યા છે, જેમાં નિર્દોષ નાગરિકોનો ભોગ લેવાઈ રહ્યો છે. આ લાંબા સંઘર્ષને કારણે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઈન સંપૂર્ણપણે વેરવિખેર થઈ ગઈ છે. ખાસ કરીને અનાજ અને ખાતરના પુરવઠામાં વિક્ષેપ પડતા વિશ્વના ગરીબ દેશોમાં ભૂખમરાનું જોખમ ઊભું થયું છે.
આ સંઘર્ષની સૌથી વિનાશક અસર વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર પર જોવા મળી રહી છે. રશિયા વિશ્વનો અગ્રણી તેલ અને ગેસ નિકાસકાર દેશ છે, જ્યારે યુક્રેન થઈને પસાર થતી પાઇપલાઇનો યુરોપની ઊર્જા સુરક્ષા માટે કરોડરજ્જુ સમાન છે. આ યુદ્ધને કારણે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ સતત અસ્થિર રહ્યા છે, જેની સીધી અસર પરિવહન, વીજળી ઉત્પાદન અને જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓના ભાવ પર પડી છે. ઊર્જા સંકટે યુરોપને આર્થિક મંદીની અણી પર ધકેલી દીધું છે અને એશિયાના ઊભરતાં બજારો પર પણ મોટું દબાણ સર્જ્યું છે. ઊર્જાના વધતા ભાવ ફુગાવાને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે, જેના કારણે સામાન્ય માનવીનું જીવન અત્યંત દુષ્કર બની ગયું છે.
આ પરિસ્થિતિમાં વધુ ઘી હોમવાનું કામ મધ્ય પૂર્વમાં ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે વધતા તણાવે કર્યું છે. ઈરાન દ્વારા કુવૈત અને બહેરીન પર કરવામાં આવેલા મિસાઈલ હુમલાઓએ ખાડી વિસ્તારમાં યુદ્ધની શક્યતાઓને પ્રબળ બનાવી દીધી છે. સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ, જે વૈશ્વિક તેલ પુરવઠાનો સૌથી મહત્ત્વનો માર્ગ છે, ત્યાં ઈરાની પ્રભુત્વ અને અમેરિકન સૈન્યની હાજરી વચ્ચે ઘર્ષણ સતત વધી રહ્યું છે. જો અહીં યુદ્ધ ફાટી નીકળે તો વૈશ્વિક તેલના ભાવ આસમાને પહોંચી જશે, જે વૈશ્વિક અર્થતંત્રને કડડભૂસ કરી શકે છે. અમેરિકાએ પોતાની વ્યૂહાત્મક મિલકતોના રક્ષણ માટે જે રીતે પગલાં લીધાં છે, તે દર્શાવે છે કે પરિસ્થિતિ કોઈપણ સમયે કાબૂ બહાર જઈ શકે છે.
ઉત્તર કોરિયાના સરમુખત્યાર કિમ જોંગ ઉનનું તાજેતરનું નિવેદન પણ ચિંતાજનક છે. પરમાણુ કાર્યક્રમને વેગ આપવાની તેમની જાહેરાત અને નવા યુરેનિયમ પ્લાન્ટનું નિરીક્ષણ એ અમેરિકા અને તેના મિત્ર દેશો દક્ષિણ કોરિયા તથા જાપાન માટે સીધો પડકાર છે. જ્યારે વિશ્વ પહેલેથી જ બે મોટા યુદ્ધ વચ્ચે અટવાયેલું છે ત્યારે ઉત્તર કોરિયાની આ પરમાણુ મહત્ત્વકાંક્ષા એક નવા અને ઘાતક મોરચાને જન્મ આપી રહી છે. છેલ્લાં પાંચ વર્ષમાં અણુ સામગ્રીમાં થયેલો બમણો વધારો કોઈ નાના સંઘર્ષનો સંકેત નથી, પરંતુ તે મોટા વિનાશની તૈયારી છે.
આવી ગંભીર સ્થિતિમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (ઞગ) અને અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોની ભૂમિકા અત્યંત નબળી સાબિત થઈ રહી છે. શાંતિ મિશનો અને કૂટનીતિક સંવાદો માત્ર કાગળ પર રહી ગયા હોય તેવું લાગે છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર જેવી વૈશ્વિક સંસ્થાઓએ
યુદ્ધ રોકવા માટે જે સક્રિયતા બતાવવી જોઈતી હતી, તેમાં તે નિષ્ફળ નીવડ્યા છે. રાષ્ટ્રસંઘે માત્ર નિવેદનો આપવાને બદલે સખત પ્રતિબંધો અને મધ્યસ્થી દ્વારા યુદ્ધગ્રસ્ત દેશોને ટેબલ પર લાવવા માટે દબાણ કરવું પડશે. ફૂટબોલ વર્લ્ડ કપ જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય આયોજનો વચ્ચે પણ વિશ્વ સુરક્ષિત નથી, જે એ વાતનો પુરાવો છે કે રાજકીય નેતાઓની મહત્વાકાંક્ષા માનવીય મૂલ્યો કરતાં વધી ગઈ છે.
અંતે, ઈતિહાસ સાક્ષી છે કે યુદ્ધનો અંત ક્યારેય શાંતિમાં નથી આવતો. તે માત્ર રાખ અને વિનાશમાં પરિણમે છે. રશિયા-યુક્રેન, મધ્ય પૂર્વ અને ઉત્તર કોરિયાનો ત્રિકોણ વિશ્વને અંધકાર તરફ લઈ જઈ રહ્યો છે. જો સમયસર રાજકીય ઇચ્છાશક્તિ દાખવીને સંવાદનો માર્ગ નહીં અપનાવવામાં આવે તો માનવતા એક એવા વળાંક પર આવી જશે જ્યાંથી પાછા ફરવું અશક્ય હશે. વિશ્વના અગ્રણી દેશોએ સ્વાર્થ છોડીને વૈશ્વિક શાંતિ માટે એક થવું પડશે, અન્યથા આ નાનો એવો તણખો એક દિવસ સમગ્ર પૃથ્વીને સ્વાહા કરી નાખશે.શાંતિ એ કોઈ વિકલ્પ નથી, પણ અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની અનિવાર્યતા છે.
