- ધીરજ બસાક

ભારતના ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્ય મણિપુરની સાંસ્કૃતિક ઓળખ જેટલી પ્રાચીન છે, તેટલી જ જીવંત પણ છે. આ ઓળખનું સૌથી સુંદર અને ગહન પ્રતીક અહીંનો ‘લાઈ હારાઓબા’ ઉત્સવ છે. જેનો શાબ્દિક અર્થ છે દેવતાઓની પ્રસન્નતા એટલે કે ‘દેવ ઉત્સવ’. આ પર્વ માત્ર મણિપુરની સભ્યતા, અહીંની લોક આસ્થા અને જીવનદર્શનનું જીવંત મંચ નથી, પરંતુ આ ઉત્સવ દ્વારા માનવ જીવનની નશ્વર યાત્રા અને પ્રકૃતિ સાથેના તેના ઘનિષ્ઠ સંબંધોને પણ ભવ્ય રીતે અભિવ્યક્તિ મળે છે. મુખ્યત્વે મૈતેઈ સમુદાય દ્વારા મનાવવામાં આવતો આ ઉત્સવ 19 ઓપ્રિલથી શરૂ થયો છે, જે લગભગ એક મહિના સુધી ચાલે છે.

આ ઉત્સવમાં દેવતાઓની પૂજા કરવામાં આવે છે, સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિની ઉજવણી કરવામાં આવે છે અને માનવ જીવનની યાત્રા તથા પ્રકૃતિ સાથેના તેના સંબંધોને વધુ સારા બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે. એકંદરે, આ ઉત્સવ ઉમંગ અને ઉત્સાહની સામૂહિક અભિવ્યક્તિ છે. મણિપુરી સમાજ મૂળભૂત રીતે ધાર્મિક અને ઉત્સવપ્રેમી સમાજ છે. મણિપુરના લોકોને પોતાની પરંપરાઓ પર માત્ર શ્રદ્ધા જ નહીં પણ અત્યંત ગર્વ છે. તેથી જ પ્રાચીનકાળથી મૈતેઈ સમુદાય દ્વારા ઉજવવામાં આવતા આ ઉત્સવમાં આજ સુધી બજાર કે અન્ય કોઈ પરિબળોની જરા પણ અસર પડી નથી, જેના કારણે આ ઉત્સવની ભવ્યતામાં ક્યારેય કોઈ કમી આવી હોય. મૈતેઈ સમુદાયના લોકો પોતાના પૂર્વજો દ્વારા ઉજવવામાં આવતા દેવતાઓની પૂજાના આ ઉત્સવને આજે પણ તેટલા જ ઉત્સાહ અને ઉમંગ સાથે ઉજવે છે. જોકે, છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી મણિપુર અત્યંત તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિમાંથી પસાર થઈ રહ્યું હતું, જેના કારણે આ ઉત્સવનો તે રંગ જોવા મળ્યો ન હતો જેના માટે તે પ્રસિદ્ધ છે. પરંતુ આ વર્ષે થોડી શાંતિ છે અને ધીમે-ધીમે સ્થિરતા પણ આવી રહી છે.

કદાચ આ જ કારણ છે કે ઘણાં વર્ષો પછી આ વર્ષે લાઈ હારાઓબા ઉત્સવની શરૂઆત ફરીથી થઈ છે અને તેમાં મોટા પાયે લોકો ઉત્સાહભેર ભાગ લઈ રહ્યા છે. આ ઉત્સવમાં ‘મૈબી’ એટલે કે મહિલા પૂજારીઓ અને ‘મૈબા’ એટલે કે પુરુષ પૂજારી, આ બંને આ ઉત્સવનાં મુખ્ય પાત્રો હોય છે. ઉત્સવ દરમિયાન મહિલા પૂજારીઓ દ્વારા કરવામાં આવતું ભવ્ય લોકનૃત્ય માત્ર મનોરંજન નથી, પરંતુ આ નૃત્યમાં સૃષ્ટિના ક્રમિક વિકાસની એક લયાત્મક કથા પ્રસ્તુત કરવામાં આવે છે. આ કથાત્મક નૃત્યો, તેમના વિવિધ અભિવ્યક્તિઓ અને હાવભાવ સાથે, વિવિધ થીમ્સ, મુખ્યત્વે પૃથ્વીની ઉત્પત્તિ, માનવ જન્મ, કૃષિની શરૂઆત, પ્રેમ અને સામાજિક સંબંધોને ખૂબ જ વિગતવાર અને મહાન ભાવના સાથે રજૂ કરે છે.

આ નૃત્ય એક રીતે પૃથ્વી પર જીવનની ઉત્પત્તિની ક્રમબદ્ધ વાર્તા કહે છે. એકંદરે જોઈએ તો, લાઈ હારાઓબા ઉત્સવ એક રીતે માનવ જીવનનો લોક-ઇતિહાસ છે, જેને સદીઓથી મૈતેઈ સમાજ પોતાની આવનારી પેઢીઓને વારસા તરીકે સોંપતો રહ્યો છે. તેથી જ કહેવાય છે કે જો મણિપુરની સંસ્કૃતિને સમજવી હોય, તો અહીંના લાઈ હારાઓબા ઉત્સવમાં સામેલ થવું જોઈએ અથવા તેને પ્રત્યક્ષ જોવો જોઈએ. આ ઉત્સવમાં પ્રકૃતિ પ્રત્યે સન્માન, સામૂહિક જીવન અને સંતુલિત અસ્તિત્વનો સંદેશ આપવામાં આવે છે. આ જ કારણ છે કે આજે જ્યારે બજારના હસ્તક્ષેપને લીધે મોટાભાગના ઉત્સવોને ખર્ચ કરવાની ક્ષમતાનું પ્રદર્શન બનાવી દેવામાં આવ્યા છે, ત્યારે લાઈ હારાઓબા જેવા ઉત્સવો જીવંત અને આત્મીય બનેલા રહ્યા છે. તેથી જ આને મણિપુરના આત્માનો ઉત્સવ કહેવામાં આવે છે, જે આપણને શીખ આપે છે કે સંસ્કૃતિ માત્ર ભૂતકાળનો વારસો નથી, પરંતુ વર્તમાનમાં જીવવાની એક પદ્ધતિ પણ છે.