અંકિત દેસાઈ
પુરુષોમાં વાળ ખરવા અને માથે ટાલ પડવી એ કોઈ નવી શારીરિક પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ આજના આધુનિક અને ડિજિટલ યુગમાં આ સમસ્યા માત્ર એક શારીરિક બદલાવ મટીને એક ગંભીર માનસિક ચિંતા અને ‘ન્યૂ એજ ઇન્સિક્યોરિટી’ એટલે કે આધુનિક યુગની અસુરક્ષિતતા બની ગઈ છે. ભારતીય સમાજમાં ઐતિહાસિક રીતે પુરુષોના વાળને તેમના પૌરુષત્વ, આત્મવિશ્વાસ અને યુવાની સાથે જોડીને જોવામાં આવ્યા છે.
જોકે છેલ્લા એકાદ દાયકામાં, ખાસ કરીને સોશ્યલ મીડિયાના આક્રમણ અને કૉર્પોરેટ કલ્ચરના વિકાસ પછી માથે પડતી ટાલ યુવાનો માટે રાતોરાત ઊંઘ હરામ કરી નાખનારો વિષય બની ગઈ છે. પચીસ કે ત્રીસ વર્ષની ઉંમરે પહોંચતાં જ વાળ ગુમાવવાનો ડર ભારતીય પુરુષોમાં એટલો વ્યાપી ગયો છે કે તે તેમના વ્યાવસાયિક અને વ્યક્તિગત જીવનને સીધી રીતે પ્રભાવિત કરી રહ્યો છે. આ પરિસ્થિતિ કેવળ મેડિકલ કારણોસર નથી સર્જાઈ, પણ તેની પાછળ સામાજિક દબાણ અને આધુનિક જીવનશૈલીના અનેક પરિબળ જવાબદાર છે.
આ નવી પેઢીની અસુરક્ષિતતા પાછળનું સૌથી મોટું ચાલક બળ ઇન્સ્ટાગ્રામ, ફેસબુક અને ડેટિંગ ઍપ્સ જેવાં ડિજિટલ પ્લૅટફૉર્મ્સ છે. સોશ્યલ મીડિયા પર ચોવીસ કલાક ઉપલબ્ધ રહેતી ફિલ્ટર્ડ અને પરફેક્ટ દેખાતી તસવીરોએ સુંદરતા અને આકર્ષકતાના એવા માપદંડો ઊભા કર્યા છે જેમાં સામાન્ય માણસ ફિટ બેસી શકતો નથી. ‘લુક્સ મેટર્સ’ના આ જમાનામાં યુવાનો પોતાની સરખામણી સતત બીજા લોકો સાથે કરતા રહે છે.
ભારતીય યુવાનોમાં ડેટિંગ સંસ્કૃતિ ખૂબ ઝડપથી વધી રહી છે અને આ ઍપ્સ પર વ્યક્તિની પહેલી ઓળખ તેના દેખાવથી થાય છે. ઘટ્ટ અને સુંદર વાળ ધરાવતા પુરુષોને આજના યુગમાં વધુ સ્વીકાર્ય માનવામાં આવે છે, જેના કારણે ટાલ ધરાવતા યુવાનોમાં અસ્વીકારનો ડર ઘર કરી જાય છે. આ અસ્વીકારનો ડર માત્ર અંગત જીવન પૂરતો સીમિત નથી, પણ કૉર્પોરેટ જગતમાં પણ વ્યાપી ગયો છે.
ભારતના સ્પર્ધાત્મક જૉબ માર્કેટમાં એવું માનવામાં આવે છે કે જે વ્યક્તિ યુવાન અને ઊર્જાવાન દેખાય છે, તેનામાં વધુ ક્ષમતા છે. ટાલના કારણે વ્યક્તિ પોતાની વાસ્તવિક ઉંમર કરતાં મોટી ઉંમરની દેખાવા લાગે છે, જે તેના આત્મવિશ્વાસને મોટો ફટકો મારે છે અને ઇન્ટરવ્યૂ કે ક્લાયન્ટ મીટિંગ્સ દરમિયાન તેને અસુરક્ષિત અનુભવ કરાવે છે.
ભારતમાં લગ્ન સંસ્થા અને તેની આસપાસ વણાયેલું સામાજિક માળખું પણ આ ઇન્સિક્યોરિટીને વધારવામાં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે. ભારતીય સમાજમાં હજુ પણ અરેન્જ્ડ મૅરેજનું ચલણ વ્યાપક છે, જ્યાં લગ્નની બાયોડેટા કે મેટ્રિમોનિયલ સાઇટ્સ પર ફોટોગ્રાફ સૌથી પહેલું ફિલ્ટર બને છે. વાળ ઓછા હોવા અથવા ટાલ હોવાને કારણે અસંખ્ય લાયક યુવાનોનાં માગાં શરૂઆતમાં જ નકારી દેવામાં આવે છે. આ સામાજિક નકારાત્મકતા પુરુષમાં એવો લઘુતાગ્રંથિનો ભાવ પેદા કરે છે કે તે પોતાની ક્ષમતા હોવા છતાં પણ સમાજમાં પાછળ હટી જાય છે.
આ જ કારણ છે કે ભારતમાં વાળ ખરવાની સારવાર અને હેર ટ્રાન્સપ્લાન્ટનું માર્કેટ અબજો રૂપિયાનું થઈ ગયું છે. તબીબી ભાષામાં જેને ‘એન્ડ્રોજેનિક એલોપેસિયા’ કહેવાય છે, તે વારસાગત ટાલની સમસ્યા હવે ભારતમાં ખૂબ નાની ઉંમરે એટલે કે વીસથી ત્રીસ વર્ષની વચ્ચે જ મોટા પાયે જોવા મળી રહી છે. આધુનિક ભારતનો યુવાન અત્યંત તણાવપૂર્ણ વાતાવરણમાં જીવે છે, જેમાં કરિયરની ચિંતા, ઑફિસનો ટાર્ગેટ, મોડી રાત સુધી જાગવું અને પોષણયુક્ત આહારનો અભાવ સામેલ છે. મેટ્રો શહેરોમાં વધતું પ્રદૂષણ અને કેમિકલયુક્ત પાણી આ સમસ્યાની અગ્નિમાં ઘી હોમવાનું કામ કરે છે.
જ્યારે કોઈ શારીરિક બાબત આટલી મોટી અસુરક્ષિતતા બની જાય છે ત્યારે બજાર તેનો ફાયદો ઉઠાવવા તત્પર બને છે. ભારતમાં આજે ગલીએ ગલીએ હેર ક્લિનિક્સ અને સલૂન ખૂલી ગયાં છે, જે ગૅરંટી સાથે વાળ પાછા લાવવાના દાવા કરે છે. આ બજાર પુરુષોની આ જ અસુરક્ષિતતા (ઇન્સિક્યોરિટી) પર નભે છે.
ટીવી સ્ક્રીનથી લઈને સોશ્યલ મીડિયાની ટાઈમલાઈન સુધીની જાહેરાતો પુરુષને સતત એવો અહેસાસ કરાવે છે કે જો તમારા માથે વાળ નહીં હોય તો તમે અસફળ અને અનાકર્ષક રહી જશો... આ ડરના કારણે ભારતીય પુરુષો મોંઘાં તેલ, શૅમ્પૂ, લોશન, સીરમથી લઈને હેર ટ્રાન્સપ્લાન્ટ જેવી પીડાદાયક સર્જરીઓ પાછળ લાખો રૂપિયા ખર્ચવા તૈયાર થઈ જાય છે.
ઘણીવાર તો યુવાનો દેવું કરીને પણ આવી સારવાર કરાવે છે, જે દર્શાવે છે કે આ ચિંતા કેટલી ઊંડી છે. આ એક એવો ગપ્ત તણાવ છે જેના વિશે પુરુષો ખૂલીને વાત પણ કરી શકતા નથી, કારણ કે સમાજમાં પુરુષોની નબળાઈ કે માનસિક અસુરક્ષિતતાને સામાન્ય રીતે સ્વીકારવામાં આવતી નથી.
જોકે, આ ન્યૂ એજ ઇન્સિક્યોરિટીની સમાંતર હવે ભારતીય સમાજમાં એક નવો પ્રવાહ પણ ધીમે ધીમે આકાર લઈ રહ્યો છે. બોલિવૂડ અને પોપ કલ્ચરે લાંબા સમય સુધી ટાલ ધરાવતાં પાત્રોને કૉમેડી અથવા વિલન તરીકે જ દર્શાવ્યાં હતાં, પરંતુ તાજેતરનાં વર્ષોમાં ‘બાલા’ અને ‘ઉજડા ચમન’ જેવી ફિલ્મોએ આ વિષયને મુખ્ય પ્રવાહની ચર્ચામાં લાવી મૂક્યો છે. આ ફિલ્મોએ એ સ્વીકારવાની પ્રેરણા આપી છે કે વાળ એ વ્યક્તિની ઓળખ કે સફળતાનો એકમાત્ર માપદંડ હોઈ શકે નહીં.
હોલિવૂડના કલાકારોની જેમ હવે ભારતમાં પણ ઘણા યુવાનો અને સેલિબ્રિટીઓ અધૂરા કે ખરતા વાળને છુપાવવાને બદલે માથું સંપૂર્ણ મુંડાવીને ‘બોલ્ડ લુક’ અપનાવતા થયા છે. આ બદલાવ વૈશ્વિક સ્તરે સ્વીકારાઈ રહેલા બૉડી પૉઝિટિવિટી આંદોલનનો એક ભાગ છે, જે પુરુષોને પોતાના કુદરતી દેખાવને સ્વીકારવાની હિંમત આપે છે.
અંતત: પુરુષમાં ટાલ પડવી એ કોઈ નવો રોગ નથી પણ આજના સમયમાં તેની આસપાસ સર્જાયેલું માનસિક દબાણ ચોક્કસપણે નવું છે. આ કટોકટી શારીરિક કરતાં વધુ મનોવૈજ્ઞાનિક છે. ભારતીય પુરુષોએ એ સમજવાની જરૂર છે કે આધુનિકતાના નામે બજારે ઊભી કરેલી સુંદરતાની વ્યાખ્યાઓમાં ફસાવાને બદલે પોતાના આત્મવિશ્વાસ અને વ્યક્તિત્વને મજબૂત બનાવવું વધુ જરૂરી છે.
દેખાવ ક્ષણજીવી હોય છે, જ્યારે વ્યક્તિની આવડત અને તેનો સ્વભાવ કાયમી ઓળખ બને છે. સમાજે પણ વ્યક્તિના બાહ્ય દેખાવ પરથી તેનું મૂલ્યાંકન કરવાનું બંધ કરવું પડશે, જેથી આવનારી પેઢીના યુવાનો આવાં કૃત્રિમ સામાજિક દબાણો અને અસુરક્ષિતતાની ભાવનાથી મુક્ત થઈને તણાવમુક્ત જીવન જીવી શકે.
