મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર: જ્યાં સૂર્ય, શિલ્પ ને સંસ્કૃતિ એકસાથે ઉજાસ પાથરે છે

ટ્રાવેલ પ્લસ – કૌશિક ઘેલાણી

સૂર્ય માનવ જીવનનો મૂળ સ્ત્રોત. તેનાં પહેલાં કિરણ સાથે દિવસ શરૂ થાય છે અને હજારો વર્ષોથી માનવીએ તેને દેવરૂપે વંદન કર્યું છે. આ સૂર્યપૂજાની પરંપરાનું શાશ્વત પ્રતિબિંબ છે ગુજરાતના હૃદયમાં સ્થિત મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર એક એવું સ્થળ જ્યાં કલા, આધ્યાત્મ અને વિજ્ઞાન એકબીજામાં વિલીન થઈ જાય છે.

ઇતિહાસની ઝાંખી: સમયના પડછાયામાં ઊભેલું મંદિર

ઈસવીસન 1026ના આસપાસ સોલંકી વંશના પ્રતિષ્ઠિત રાજા ભીમદેવ પ્રથમ દ્વારા પુષ્પાવતી નદીના કાંઠે આ ભવ્ય મંદિરનું નિર્માણ કરાયું હતું. ભારતના ત્રણ પ્રાચીન સૂર્યમંદિરોમાં મોઢેરાનું મંદિર એક વિશિષ્ટ સ્થાન ધરાવે છે. કાશ્મીરનું માર્તંડ અને ઓડિસાનું કોણાર્ક તેની સાથે સમયની સાક્ષી બને છે.

કહેવાય છે કે આ મંદિર માત્ર ઉપાસનાનું કેન્દ્ર નહીં, પરંતુ મોહમ્મદ ગઝનવીના આક્રમણ દરમિયાન શહીદ થયેલા વીરજનોને અર્પિત વિરાંજલિ પણ હતું. આ વિચાર માત્ર મંદિરને નહીં, પરંતુ તેની દીવાલોમાં વણાયેલી લાગણીઓને પણ ઊંડાઈ આપે છે.

સ્થાપત્યનો ચમત્કાર: જ્યાં વિજ્ઞાન પણ નમન કરે

મા-ગુર્જર (નાગર શૈલી)માં નિર્મિત મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર સ્થાપત્યની દૃષ્ટિએ અદ્ભુત છે. ઊંચા જગતિ પર ઊભેલું મંદિર ત્રણ મુખ્ય ભાગોમાં વિભાજિત છે ગર્ભગૃહ, સભામંડપ અને સૂર્યકુંડ.

મંદિર પૂર્વાભિમુખ છે અને એવી વૈજ્ઞાનિક ચોકસાઈથી રચાયું છે કે વર્ષના સમવિષુવ દિવસો તથા સૌથી લાંબા દિવસે સૂર્યકિરણો સીધા ગર્ભગૃહ સુધી પહોંચે છે. મધ્યાહ્ન સમયે મંદિરનો પડછાયો જમીન પર ન પડવોઆજ પણ વૈજ્ઞાનિકોને અચરજમાં મૂકે છે.

શિલ્પોમાં વસતી કહાનીઓ

ગર્ભગૃહના બાર સ્તંભો બાર મહિનાનું પ્રતિક છે. દરેક સ્તંભ પર જીવનના ચાર પુષાર્થ ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ અદ્ભુત શિલ્પોમાં વ્યક્ત થયા છે.

સભામંડપમાં આવેલા બાવન સ્તંભો પર રામાયણ અને મહાભારતના દૃશ્યો જીવંત બની જાય છે. પથ્થરમાં ઉકેલાયેલી આ કથાઓ જોઈને એવું લાગે કે શિલ્પકારોએ પથ્થરને પણ શ્વાસ લેતો બનાવી દીધો હોય.

ચારેય દિશામાં પ્રવેશદ્વાર ધરાવતો રંગમંડપ આજે પણ શાસ્ત્રીય નૃત્યમંચ જેવો અનુભવ કરાવે છે કારણ કે ભારતના અનેક શાસ્ત્રીય નૃત્યોની શરૂઆત મંદિરોમાંથી જ થઈ હતી.

સૂર્યકુંડ: શાંતિનું શિલ્પ

મંદિર સામે આવેલો વિશાળ સૂર્યકુંડ માત્ર એક જળસંચય નથી, પરંતુ સ્થાપત્યની કાવ્યાત્મક અભિવ્યક્તિ છે. ચારે બાજુથી ઉતરતા પગથિયાં, આસપાસ આવેલાં 108 નાનાં મંદિરો અને તેની સમમિત રચના અહીં થોડીવાર ઊભા રહી શાંતિ અનુભવવાની મજબૂર કરી દે છે.

લોકવાયકા મુજબ, રાવણવધ પછી શ્રીરામે અહીં આત્મશુદ્ધિ માટે સ્નાન કર્યું હતું જે આ સ્થળને વધુ પવિત્ર બનાવે છે.

આજનું મોઢેરા: વારસો અને નવી ઊર્જા

આજે મોઢેરા માત્ર ભૂતકાળમાં જીવતું નથી. તે ભારતનું પ્રથમ 100% સૌર ઊર્જાથી સંચાલિત ગામ બનીને ભવિષ્ય તરફ પણ પ્રકાશ ફેંકે છે. ભલે મંદિરમાં હવે પૂજા થતી નથી, પરંતુ તે ભારતીય પુરાતત્ત્વ વિભાગ હેઠળ સંરક્ષિત રાષ્ટ્રીય ધરોહર તરીકે તેની ગૌરવભરી ઓળખ જાળવી રાખે છે.

દર વર્ષે ઉત્તરાયણ પછી યોજાતો ઉત્તરાર્ધ મહોત્સવ મંદિરને ફરી જીવંત કરી દે છે. શાસ્ત્રીય નૃત્યો, સંગીત અને રાત્રે યોજાતો લાઈટ એન્ડ સાઉન્ડ શો મોઢેરાને એક સાંસ્કૃતિક ઉત્સવમાં ફેરવી દે છે.

જવાબદાર પ્રવાસીની ભૂમિકા

મંદિર નજીકનો સુંદર ગાર્ડન, લીલીછમ લોન અને ખુલ્લી જગ્યા પરિવાર સાથે સમય પસાર કરવા માટે આદર્શ છે. પરંતુ આ સૌંદર્ય જાળવવાનું જવાબદારી આપણાં હાથમાં છે. કચરો ન ફેંકવો, દીવાલો પર ન લખવું અને આપણા વારસાનું સન્માન કરવું એ સાચી યાત્રાનું લક્ષણ છે.

મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર માત્ર એક પ્રવાસ સ્થળ નથી તે સમય, સંસ્કૃતિ અને માનવીય કલ્પનાશક્તિનું જીવંત પ્રદર્શન છે. અહીં એક વાર આવશો, તો સૂર્યની કિરણો સાથે તમારી સ્મૃતિઓ પણ હંમેશ માટે પ્રકાશિત થઈ જશે.

આ પણ વાંચો…ટ્રાવેલ પ્લસ: વિશ્વના ઐતિહાસિક વારસાની ઉજવણીનું પર્વ વર્લ્ડ હેરિટેજ વીક – 2025