પ્રાસંગિક – અમૂલ દવે
ખામનેઈ, ડોનલ્ડ ટ્રમ્પ
ફેબ્રુઆરી 2026માં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધો ફરી એકવાર અત્યંત નાજુક અને જોખમી તબક્કે પહોંચી ગયા છે. આ તણાવે માત્ર મધ્ય પૂર્વ જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વને ચિંતામાં મૂકી દીધું છે. આ બે દેશ વચ્ચેનો કોઈ પણ લશ્કરી સંઘર્ષ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને શાંતિ માટે વિનાશકારી સાબિત થઈ શકે છે. અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનલ્ડ ટ્રમ્પે સત્તામાં પાછા ફર્યા બાદ ઈરાન પ્રત્યે અત્યંત કડક વલણ અપનાવ્યું છે. તેમણે ઈરાનને અણુ સંવર્ધન તાત્કાલિક બંધ કરવા અને એક નવા, વધુ મજબૂત અણુ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવા માટે કડક અલ્ટીમેટમ આપ્યું છે. ટ્રમ્પનું માનવું છે કે અગાઉના કરારો ઈરાનને અણુ હથિયારો બનાવતા રોકવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા અને તેનાથી માત્ર ઈરાનને આર્થિક ફાયદો જ થયો હતો. ટ્રમ્પના આ આક્રમક વલણને કારણે પર્સિયન ગલ્ફ વિસ્તારમાં યુદ્ધનાં વાદળો ઘેરાવા લાગ્યાં છે.
બીજી તરફ, ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લા અલી ખામનેઈએ આ ધમકીઓનો જડબાતોડ જવાબ આપતા ચેતવણી આપી છે કે જો અમેરિકા ઈરાન પર કોઈ પણ પ્રકારનો હુમલો કરવાની હિંમત કરશે તો આખું ક્ષેત્ર યુદ્ધમાં હોમાઈ જશે. ખોમેની એ ઈરાની જનતા અને સેનાને ‘200 ટકા તૈયાર’ રહેવા આદેશ આપ્યો છે. ઈરાનનું વલણ સ્પષ્ટ છે કે એ દબાણ કે ધમકી હેઠળ કોઈ કરાર કરશે નહીં. આ નિવેદનબાજી માત્ર વાણી વિલાસ સુધી સીમિત નથી રહી, પરંતુ બંને દેશે પોતાની સૈન્ય શક્તિનું પ્રદર્શન પણ શરૂ કરી દીધું છે. અમેરિકાએ પર્સિયન ગલ્ફમાં પોતાની હાજરી મજબૂત કરવા માટે યુએસએસ અબ્રાહમ લિંકન કેરિયર સ્ટ્રાઈક ગ્રુપને તૈનાત કર્યું છે. આ વિશાળ યુદ્ધ જહાજ સાથે ત્રણ અત્યાધુનિક ડિસ્ટ્રોયર્સ અને પાંચમી પેઢીના એફ-35સી ફાઈટર વિમાનોની ટુકડી પણ સામેલ છે. અમેરિકાની આ હિલચાલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઈરાનને એ સંદેશ આપવાનો છે કે અમેરિકા લશ્કરી કાર્યવાહી કરવા માટે સંપૂર્ણ સજ્જ છે.
આ સૈન્ય જમાવટમાં સૌથી મહત્ત્વનું પાસું ‘ન્યુક સ્નિફર’ તરીકે ઓળખાતા WC-135R કોન્સ્ટન્ટ ફિનિક્સ વિમાનનું આગમન છે. આ ખાસ વિમાન વાતાવરણમાં રહેલા કિરણોત્સર્ગી કણોને શોધી કાઢવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, જેનો ઉપયોગ ઈરાનનાં ભૂગર્ભ અણુ મથકોમાં થઈ રહેલી પ્રવૃત્તિઓ પર નજર રાખવા માટે કરવામાં આવી રહ્યો છે. આ વિમાન યુકેમાં ઉતારવામાં આવ્યું છે, જે દર્શાવે છે કે અમેરિકાના યુરોપિયન સાથી દેશો પણ આ બાબતને ગંભીરતાથી લઈ રહ્યા છે. જોકે, ઈરાને પણ વળતી રણનીતિ અપનાવી છે. ચીન અને રશિયા જેવા વૈશ્વિક હરીફો સાથે ઈરાને હાથ મિલાવ્યા છે. ફેબ્રુઆરીના મધ્યમાં ઉત્તરીય હિંદ મહાસાગરમાં ‘મેરીટાઈમ સિક્યુરિટી બેલ્ટ’ નામના સંયુક્ત લશ્કરી અભ્યાસનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. ચીન અને રશિયાની નૌકાદળની હાજરી એ અમેરિકા માટે એક સીધો પડકાર છે. આ ત્રિપક્ષીય જોડાણ એ સાબિત કરવા માગે છે કે મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકાનું એકહથ્થુ શાસન હવે ચાલશે નહીં અને ઈરાન પાસે મજબૂત સાથીદારો છે.
તાર્કિક રીતે વિચારીએ તો આટલો તણાવ હોવા છતાં અમેરિકા ઈરાન પર હુમલો કરશે નહીં તેવી પ્રબળ શક્યતાઓ છે. તેનું સૌથી મોટું કારણ એ છે કે ઈરાન પાસે મિસાઈલ ટેકનોલોજીનું વિશાળ નેટવર્ક છે. જો અમેરિકા હુમલો કરે તો ઈરાન તેના પ્રોક્સી જૂથો (જેમ કે હિઝબુલ્લાહ અને હુથી બળવાખોરો) દ્વારા ઇઝરાયલ અને સાઉદી અરેબિયામાં રહેલાં અમેરિકી હિતોને ભારે નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની, જે વિશ્વના તેલ વેપાર માટે જીવનરેખા સમાન છે, તેને ઈરાન સરળતાથી બંધ કરી શકે છે. જો આવું થાય, તો વૈશ્વિક સ્તરે તેલના ભાવમાં અસહ્ય વધારો થશે અને વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થા પડી ભાંગશે. ડોનલ્ડ ટ્રમ્પ એક બિઝનેસમેન તરીકે અર્થતંત્રને થનારા આ નુકસાનથી ભલીભાતી પરિચિત છે. તેમની રણનીતિ હંમેશાં ‘મેક્સિમમ પ્રેશર’ એટલે કે અત્યંત દબાણ ઊભું કરવાની રહી છે, જેથી કરીને પ્રતિસ્પર્ધી શરણે આવે, પરંતુ તેઓ પોતે નવા યુદ્ધો શરૂ કરવાના વિરોધી રહ્યા છે.
બીજું મહત્ત્વનું પાસું 2025ના વર્ષનો અનુભવ છે. 2025માં જ્યારે અમેરિકાએ ઈરાનના અમુક અણુ મથકો પર મર્યાદિત સર્જિકલ સ્ટ્રાઈક કરી હતી ત્યારે પણ પરિસ્થિતિ યુદ્ધમાં પરિણમી નહોતી. બંને પક્ષ જાણે છે કે સંપૂર્ણ કક્ષાનું યુદ્ધ બંને માટે આત્મઘાતી સાબિત થશે. હાલમાં તુર્કી, કતાર અને ઈજિપ્ત જેવા દેશો રાજદ્વારી મધ્યસ્થી તરીકે સક્રિય થયા છે. એવા અહેવાલો છે કે અમેરિકી અને ઈરાની રાજદ્વારીઓ વચ્ચે તુર્કીમાં છૂપી બેઠકો યોજાઈ રહી છે. આ વાટાઘાટોનો હેતુ એક એવો મધ્યમ માર્ગ શોધવાનો છે જેમાં ટ્રમ્પને તેમની શરતો મુજબનો કરાર મળે અને ઈરાનને આર્થિક પ્રતિબંધોમાંથી મુક્તિ મળે.
ઈરાનની અમેરિકા સાથેની તંગદિલી ચરમ સીમાએ છે ત્યારે ઈરાને પહેલી વાર સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યા છે કે તે અમેરિકા સાથે વાતચીત કરવા તૈયાર છે. ઈરાનના પ્રમુખે મંગળવારે કહ્યું હતું કે મેં દેશના વિદેશપ્રધાનને સૂચના આપી છે કે તે અમેરિકા સાથે ‘નિષ્પક્ષ અને ન્યાયસંગત વાતચીત’નો વિકલ્પ તપાસશે. પ્રમુખને ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયાતોલ્લા ખામનેઈને ટેકો મળ્યો છે. અગાઉ 86 વર્ષના ધાર્મિક નેતાએ અમેરિકા સાથે વાતચીત કરવાનું નકારી કાઢ્યું હતું. તુર્કી પરદા પાછળ આ અઠવાડિયાના અંતમાં વાતચીત થાય એ માટે પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. અમેરિકાના મિડલઈસ્ટના એલચી સ્ટિવ વિટકોફ હાલમાં ઈઝરાયલની મુલાકાત છે અને ઈઝરાયલના વડા પ્રધાન બેન્જામિન નેચન્યાહુને મળવાના છે.
આ માનસિક યુદ્ધમાં મીડિયા અને સોશ્યલ મીડિયાનો પણ મોટો રોલ છે. ટ્રમ્પ તેમના ‘ટ્રુથ સોશ્યલ’ એકાઉન્ટ પરથી સતત ઈરાનને ધમકાવતા રહ્યા છે, જ્યારે ઈરાની મીડિયા તેમના સૈન્યના પરાક્રમો બતાવી રહ્યું છે. આ બધું જ જનતાના અભિપ્રાયને પ્રભાવિત કરવા અને વાટાઘાટોમાં પોતાનો પક્ષ મજબૂત કરવા માટે છે. મધ્ય પૂર્વના અન્ય દેશો પણ અત્યારે સાવચેતીપૂર્વક વર્તી રહ્યા છે. સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈ જેવા દેશ, જે અગાઉ ઈરાન વિરોધી હતા, તે પણ હવે યુદ્ધ ટાળવા માટે પ્રયાસો કરી રહ્યા છે, કારણ કે યુદ્ધની સીધી અસર તેમના પર્યટન અને તેલ ઉદ્યોગ પર પડશે.
વિશ્વના સામાન્ય લોકો માટે તેલના ભાવ એ ચિંતાનો વિષય છે. અત્યારે તેલના ભાવમાં જે વધઘટ જોવા મળી રહી છે તે આ યુદ્ધની અફવાઓનું પરિણામ છે. જો શાંતિ જળવાઈ રહેશે, તો તેલના ભાવ સ્થિર થશે અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રને રાહત મળશે. અંતે, એવું કહી શકાય કે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો આ તણાવ એક વ્યૂહાત્મક રમત છે. બંને દેશ પોતાની મર્યાદાઓ જાણે છે. અમેરિકા માટે ઈરાન સાથેનું યુદ્ધ 2026માં ફરીથી સત્તા સંભાળ્યા પછીના શરૂઆતના મહિનાઓમાં એક મોટું રાજકીય જોખમ બની શકે છે. તેથી, ટ્રમ્પ હુમલો કરવાને બદલે એક ઐતિહાસિક અણુ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરીને પોતાની ‘ડીલ મેકર’ની છબી મજબૂત કરવા ઈચ્છશે.
આગામી થોડા અઠવાડિયા વૈશ્વિક રાજકારણ માટે નિર્ણાયક સાબિત થશે. જો બંને દેશ નરમ વલણ અપનાવશે તો વિશ્વ એક મોટા સંકટમાંથી બચી જશે, પરંતુ જો કોઈ એક પક્ષે ભૂલથી પણ કોઈ મોટી લશ્કરી હિલચાલ કરી તો પછી તેને અટકાવવા મુશ્કેલ બની જશે. શાંતિની આશા રાખતા લોકો અત્યારે રાજદ્વારી પ્રયાસો પર મીટ માંડીને બેઠા છે. અમેરિકા અને ઈરાન બંનેને અત્યારે યુદ્ધ કરતા શાંતિ અને આર્થિક વિકાસની વધુ જરૂર છે અને આ જ હકીકત તેમને યુદ્ધના મેદાનને બદલે વાટાઘાટોના ટેબલ પર લાવશે.
