ફોકસ: મહારાષ્ટ્રનું મહાબળેશ્વર સ્ટ્રોબેરીનું કેન્દ્ર કેવી રીતે બન્યું?

• રાજકુમાર `દિનકર’

ભારતનું સ્ટ્રોબેરી પાટનગર: મહારાષ્ટ્રમાં આવેલું મહાબળેશ્વર સ્ટ્રોબેરીનું કેન્દ્ર નથી કહેવાતું. તેના પોતાના અનોખા ગુણો છે જે તેને સ્ટ્રોબેરી ઉત્પાદનમાં અગ્રેસર બનાવે છે. દેશના 80% સ્ટ્રોબેરી મહાબળેશ્વરમાંથી આવે છે. જાણો કેવી રીતે મહાબળેશ્વર સ્ટ્રોબેરીનું કેન્દ્ર બન્યું.

ભારતનાં ઘણાં શહેરો તેમનાં ફળો માટે પણ જાણીતા છે. ઉદાહરણ તરીકે નાગપુરને નારંગી શહેર, માલદાને કેરીનું શહેર અને મુઝફ્ફરપુરને લીચીનું કેન્દ્ર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેવી જ રીતે મહારાષ્ટ્રમાં આવેલું મહાબળેશ્વરને સ્ટ્રોબેરીનું પાટનગર કહેવામાં આવે છે. મહારાષ્ટ્રના સાતારા જિલ્લામાં આવેલું આ હિલ સ્ટેશન તેની ઉત્તમ ગુણવત્તાવાળી સ્ટ્રોબેરી અને વ્યાપારી ખેતી માટે જાણીતું છે. દેશભરમાં ઉત્પાદિત થતી સ્ટ્રોબેરીમાંથી 80% મહાબળેશ્વરમાંથી આવે છે. આ જ કારણ છે કે મહાબળેશ્વરને સ્ટ્રોબેરીનું પાટનગર કહેવામાં આવે છે.

મહારાષ્ટ્રના સાતારા જિલ્લામાં સ્થિત આ હિલ સ્ટેશન ત્રણ કારણોસર સ્ટ્રોબેરીનું કેન્દ્ર બન્યું. તેનું વાતાવરણ, ફળદ્રુપ જમીન અને અદ્યતન ખેતી તકનીકો. તે લાંબા સમયથી ચાલતી પરંપરા સાથે ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી સ્ટ્રોબેરી ખેતીનો પર્યાય બની ગયું છે. પીક સિઝન દરમિયાન ભારતીય બજારોમાં મહાબળેશ્વર સ્ટ્રોબેરી સૌથી વધુ જોવા મળે છે.

મહાબળેશ્વર સ્ટ્રોબેરીનું કેન્દ્ર કેવી રીતે બન્યું?

ભારતીય શહેરોમાં તાજી સ્ટ્રોબેરીનો મોટો હિસ્સો મહાબળેશ્વરનો છે. તેનું તાપમાન, ધુમ્મસવાળું હવામાન અને લાલ માટી સ્ટ્રોબેરીની ખેતી માટે આદર્શ છે. સમય જતાં મહાબળેશ્વરે અદ્યતન ખેતી તકનીકો વિકસાવી. પરિણામે મહાબળેશ્વર સ્ટ્રોબેરી ઉત્પાદનમાં અગ્રેસર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. 2011ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, મહાબળેશ્વરની કુલ વસ્તી 13,393 છે.

મહાબળેશ્વર મહારાષ્ટ્રના પશ્ચિમ ઘાટમાં સ્થિત છે, જે પુણેથી આશરે 120 કિલોમીટર દૂર છે. તેની ઊંચાઈ આસપાસના વિસ્તારો કરતાં હળવું તાપમાન ધરાવે છે. ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન શહેરમાં ભારે વરસાદ પડે છે, જે જમીનની ફળદ્રુપતામાં સુધારો કરે છે અને સ્ટ્રોબેરી, શેતૂર અને રાસબેરી જેવા બાગાયતી પાકોના સારા પાકમાં ફાળો આપે છે.

મહાબળેશ્વરમાં 10 સે.થી 25 સે. સુધીનું તાપમાન રહે છે, જે સ્ટ્રોબેરીનાં ફૂલો અને ફળના વિકાસ માટે આદર્શ છે. લાલ લેટેરાઇટ માટી ખનિજોથી સમૃદ્ધ છે અને વધારાનું પાણી સરળતાથી કાઢી નાખે છે, પાણી ભરાવા અને મૂળના રોગોને અટકાવે છે. આ કુદરતી વાતાવરણ ફળની મીઠાશ, કદ અને શેલ્ફ લાઇફમાં નોંધપાત્ર સુધારો કરે છે.

મહાબળેશ્વરમાં વ્યાપારી રીતે સફળ સ્ટ્રોબેરીની ઘણી જાતો ઉગાડવામાં આવે છે. ચાંડલર જાત તેના મોટા કદ અને સમૃદ્ધ સ્વાદને કારણે સૌથી વધુ ઉગાડવામાં આવતી જાત છે. સ્વીટ ચાર્લી તેની વહેલી પરિપક્વતા અને મીઠાશ માટે લોકપ્રિય છે. કેમારોસા જાત તેની કઠિનતા અને પરિવહનની સરળતા માટે ઉગાડવામાં આવે છે. આ જાતો તાજા સ્ટ્રોબેરી બજાર અને પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગ બંનેની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ
કરે છે.

સ્ટ્રોબેરીનું વાવેતર સામાન્ય રીતે સપ્ટેમ્બર અને ઓક્ટોબરમાં શરૂ થાય છે. લણણી ડિસેમ્બરમાં શરૂ થાય છે અને માર્ચ સુધી ચાલુ રહે છે, જાન્યુઆરી અને ફેબ્રુઆરી દરમિયાન ટોચનું ઉત્પાદન થાય છે. મહાબળેશ્વર મુંબઈ, પુણે, બેંગલુરુ અને અન્ય મહાનગરો માટે સ્ટ્રોબેરીનું મુખ્ય સપ્લાય સેન્ટર બને છે.