રાજેશ યાજ્ઞિક
ગયા અઠવાડિયે આપણે ઍસિડિટીની ચર્ચા કરી. સાથે એક વાત એ પણ નોંધી કે જો ઍસિડિટી સતત રહ્યા કરે તો આ કાયમી સમસ્યા ગેસ્ટ્રોએસોફેજલ રિફ્લક્સ રોગ’ (GERD) તરીકે ઓળખાય છે. આયુર્વેદમાં, આ શારીરિક ઉપાધિનેઉર્ધ્વગ અમ્લપિત્ત’કહે છે.
પિત્ત દોષના કારણે આ વિકૃતિ થાય છે. અન્નનળીમાં પ્રવેશવા માટે એસિડને અન્નનળીના તળિયે આવેલા વાલ્વમાંથી પસાર થવું જરૂરી છે, જે સામાન્ય રીતે એને ફરીથી ઉપર આવતા અટકાવે છે. આ વાલ્વને તમારા નીચલા અન્નનળીના સ્ફિન્ક્ટર (LES) કહેવામાં આવે છે. આ LES એક ગોળાકાર સ્નાયુ છે, જે આપણે ખોરાક ગળા નીચે ઉતારીએ ત્યારે ખુલે છે અને પછી પદાર્થો પેટમાં જ રહે તે માટે ફરીથી બંધ થઈ જાય છે. જ્યારે આપણને ઓડકાર આવે અથવા હેડકી આવે છે ત્યારે ગેસના પરપોટા બહાર નીકળવા માટે તે થોડું ખુલે છે.
એસિડ રિફ્લક્સ થવા પાછળનું એક કારણ LESનું નબળા પડી જવું પણ છે. કેટલીકવાર કામચલાઉને કારણે એ નબળું પડી શકે છે, જેમ કે ભારે ભોજન પછી તરત સૂવું, પરંતુ જો તમને `GERD’ હોય, તો તેનો અર્થ એ છે કે LES વારંવાર નબળું પડી રહ્યું છે.
GERDનાં સામાન્ય કારણ…
હિઆટલ હર્નિયા
થોડી અટપટી એવી આ સમસ્યામાં જ્યારે પેટનો ઉપરનો ભાગ ડાયાફ્રેગમ (ઉદરપટલ) ના છિદ્રમાંથી ઉપર ધકેલાય છે જ્યાંથી આપણી અન્નનળી પસાર થાય છે ત્યારે હિઆટલ હર્નિયા થયો કહેવાય છે. તે અન્નનળીની બાજુમાં દબાઈ જાય છે, બંનેને સંકુચિત કરે છે અને એસિડને ફસાવે છે. તે LESને ઉદરપટલની ઉપર પણ ખસેડે છે, જ્યાં તે તેનો થોડો સ્નાયુબદ્ધ ટેકો ગુમાવે છે. હિઆટલ હર્નિયા ખૂબ જ સામાન્ય છે, ખાસ કરીને જેમ જેમ તમે વૃદ્ધ થાઓ છો. તે સામાન્ય રીતે ધીમે ધીમે થાય છે, અને સમય જતા વધુ ખરાબ થઈ શકે છે.
ગર્ભાવસ્થા: ગર્ભાવસ્થા એ કામચલાઉ ઍસિડ રિફ્લક્સનું એક સામાન્ય કારણ છે. તમારા પેટમાં દબાણ અને વોલ્યુમ ડાયાફ્રેગમના સ્નાયુઓને દબાણ, ખેંચાણ અને નબળા બનાવી શકે છે જે તમારા આ LESને ટેકો આપે છે. ગર્ભાવસ્થા હોર્મોન રિલેક્સિનનું ઉચ્ચ સ્તર લાવે છે, જે સ્નાયુઓને આરામ આપે છે જેથી તેઓ ગર્ભ માટે જગ્યા બનાવવા માટે ખેંચાઈ શકે. તે એસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોનનું ઉચ્ચ સ્તર પણ લાવે છે, જે LESને નબળું કે ઢીલું પાડી શકે છે.
સ્થૂળતા: સ્થૂળતા પેટમાં દબાણ અને વોલ્યુમ વધારે છે, જે ગર્ભાવસ્થાની જેમ તમારા LES પર અસર કરે છે.
ધૂમ્રપાન: તમાકુનો ધુમાડો LESને નબળું પાડી શકે છે, પછી ભલે તમે ધૂમ્રપાન કરતા હો કે પછી ધૂમ્રપાન કરનારના સંપર્કમાં હો, (જે સેકન્ડ હેન્ડ સ્મોકિગ તરીકે ઓળખાય છે.) ધૂમ્રપાનથી ઉધરસ પણ આવે છે જે LESને ઢીલું પાડે છે. તે સિવાય અન્નનળીના એટે્રસિયા અને હર્નિઆસ જેવી જન્મજાત ખામીઓ પણ કારણ હોઈ શકે છે.
શું ઉંમર સાથે ઍસિડિટી વધે છે?
તેવું થવું શક્ય છે. ઉંમર વધવાની સાથે પાચનતંત્રને નબળું પાડી શકે છે અને વૃદ્ધોમાં એસિડ રિફ્લક્સનું જોખમ વધી શકે છે. દવાઓ અને વૃદ્ધત્વ સાથે સંકળાયેલી સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓને કારણે પણ તે થઈ શકે છે.
નિયંત્રણ માટે જીવનશૈલીમાં ફેરફાર
તમારી દિનચર્યામાં નાના ફેરફારો કરવાથી ઍસિડિટી નોંધપાત્ર રીતે ઓછી થઈ શકે છે. અજમાવવા જેવા કેટલાક ઉપાયો છે, જેમકે..
દિવસમાં વધુ વાર, નાના-નાના પ્રમાણમાં ભોજન લો, જમ્યા પછી તરત જ સૂવાનું ટાળો, સ્વસ્થ વજન જાળવી રાખો, યોગ, ધ્યાન અથવા કસરત દ્વારા તણાવનું સંચાલન કરો, રાત્રિના સમયે રિફ્લક્સ અટકાવવા માટે તમારા માથા તરફના ભાગને ઊંચાઈ પર રાખો.
શું દહીં એસિડિટી માટે સારું છે?
હા, દહીં ઍસિડિટી માટે મદદરૂપ માનવામાં આવે છે. તે પેટને ઠંડક પહોંચાડે છે, બળતરાને શાંત કરવામાં મદદ કરી શકે છે, આંતરડામાં ફાયદાકારક બેક્ટેરિયાનો વિકાસ કરીને પાચન સુધારે છે.
જોકે, તેનું સેવન મધ્યમ માત્રામાં કરવું અને ખાંડ અથવા મસાલાવાળા સ્વાદવાળા દહીં ટાળવું મહત્ત્વપૂર્ણ છે, જે ઍસિડિટીને વધારી શકે છે. જેમને દૂધજન્ય પદાર્થોની એલર્જી હોય, તેમણે પણ દહીંનું સેવન ટાળવું જોઈએ.
શું કેળા ઍસિડ રિફ્લક્સ માટે સારા છે?
હા, ઍસિડ રિફ્લક્સ ધરાવતા લોકો માટે કેળાની ભલામણ કરવામાં આવે છે. તેમાં કુદરતી રીતે ઍસિડનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે અને પેટ પર ઠંડી અસર પડે છે. કેળા પેટના ઍસિડને નિષ્ક્રિય કરવામાં અને પેટના અસ્તરને સુરક્ષિત કરવામાં મદદ કરી શકે છે, જે ઍસિડિટી અથવા ઍસિડ રિફ્લક્સથી પીડાતા લોકો માટે તેમને સલામત ફળ પસંદગી બનાવે છે.
જો કે, એ યાદ રાખવું મહત્ત્વપૂર્ણ છે કે વ્યક્તિગત પ્રતિક્રિયાઓ અલગ અલગ હોઈ શકે છે અને જો તમને ખાતરી ન હોય તો ડોક્ટરની સલાહ લેવી શ્રેષ્ઠ છે.
ઍસિડિટી થઇ હોય ત્યારે સામાન્ય રીતે કોઈ ચૂર્ણ કે સીરપ કે ગોળી લઈને તેનું શમન કરવાનો પ્રયોગ આપણે ઘરે જ કરતા હોઈએ છીએ, પણ વારંવાર ઍસિડિટી થતી હોય, તો ડોક્ટરની સલાહ અવશ્ય લેવી જ જોઈએ. તબીબોની સલાહ અનુસાર ખોરાકમાં, જીવનશૈલીમાં ફેરફાર કરીને, તેમના માર્ગદર્શનમાં દવા લઈને જ ઈલાજ કરવો જોઈએ.
આ પણ વાંચો…આરોગ્ય એક્સપ્રેસઃ તમે નસકોરાં બોલાવો છો… ક્યાંક સ્લીપ એપનિયા તો નથી ને?
