અમૂલ દવે

વર્ષ 2026ના પ્રારંભિક મહિનાઓ માનવ ઇતિહાસમાં એક અત્યંત અસ્થિર અને વ્યાખ્યાયિત પરિવર્તનના સાક્ષી બની રહ્યા છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધના અંત પછી જે લોકશાહી મૂલ્યો અને સામૂહિક સુરક્ષાના આધારે પશ્ચિમી વિશ્વનું માળખું ઘડાયું હતું, તે આજે રેતીના મહેલની જેમ ક્ડડડભૂસ થઈ રહ્યું  છે. 

આ વૈશ્વિક અસ્થિરતાના કેન્દ્રમાં બે અત્યંત શક્તિશાળી રાષ્ટ્ર છે: એક તરફ દુનિયાની સૌથી મોટી સૈન્ય શક્તિ અમેરિકા છે અને બીજી તરફ યુરોપનું આર્થિક એન્જિન ગણાતું જર્મની છે. ‘નાટો’ના આ બે સ્તંભ  વચ્ચેનો વર્તમાન સંઘર્ષ માત્ર રાજદ્વારી ખેંચતાણ નથી, પરંતુ એક એવા યુગનો અંત છે જ્યાં અમેરિકા યુરોપનો અવિભાજ્ય રક્ષક માનવામાં આવતો હતો. આ આખા વિવાદની જડમાં તાજેતરમાં જર્મન ચાન્સેલર ફ્રીડ્રિચ મર્ઝ દ્વારા કરવામાં આવેલી આકરી ટિપ્પણી છે. 

મર્ઝે વોશિંગ્ટનની ઈરાન પ્રત્યેની નીતિઓને દિશાહીન અને આત્મઘાતી ગણાવી હતી. તેમણે અત્યંત સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે અમેરિકા પશ્ચિમ એશિયામાં જે રીતે આગળ વધી રહ્યું છે, તેનાથી તે માત્ર પોતાની આબરૂ જ નથી ગુમાવી રહ્યું, પરંતુ સમગ્ર ‘નાટો’  સંગઠનને જોખમમાં મૂકી રહ્યું છે.

આ નિવેદને અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનલ્ડ ટ્રમ્પને ઉશ્કેરવામાં આગમાં ઘી હોમવાનું કામ કર્યું. ટ્રમ્પે આ ટીકાને જર્મનીના અકૃતજ્ઞતાના પુરાવા તરીકે રજૂ કરી. તેમની અમેરિકા ફર્સ્ટ નીતિ હંમેશા સહયોગી દેશો પર મફત સવારીનો આરોપ લગાવતી રહી છે. ટ્રમ્પનો પ્રતિસાદ માત્ર શબ્દો પૂરતો મર્યાદિત ન રહ્યો. તેમણે જર્મનીમાં તૈનાત અમેરિકી દળોમાંથી 5,000 સૈનિકોને તાત્કાલિક પાછા ખેંચવાનો આદેશ આપીને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખળભળાટ મચાવી દીધો છે. 

આ નિર્ણય પાછળનો તર્ક એવો આપવામાં આવ્યો કે જો જર્મની અમેરિકાની વ્યૂહરચનામાં વિશ્વાસ નથી ધરાવતું, તો અમેરિકાએ પોતાના ટેક્સપેયર્સના પૈસા જર્મનીની સરહદો સાચવવા પાછળ શા માટે ખર્ચવા જોઈએ?

જોકે આ દલીલની પાછળ એક ઘેરો વ્યૂહાત્મક ખતરો છુપાયેલો છે. જર્મનીમાં અમેરિકી સૈનિકોની હાજરી માત્ર જર્મનીના રક્ષણ માટે નથી, પરંતુ તે સમગ્ર યુરોપ અને રશિયાની સરહદો પર એક મજબૂત અવરોધ તરીકે કામ કરે છે. રામસ્ટેઈન ઍર બેઝ જેવાં  મહત્ત્વનાં મથકો પરથી અમેરિકા પોતાની પકડ ઢીલી કરે છે ત્યારે તેની સીધી અસર આફ્રિકા અને મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકાના લશ્કરી ઑપરેશન પર પડે છે.‘નાટો’ ના ઇતિહાસમાં આ સૌથી નાજુક ક્ષણ છે. 

‘નાટો’ના આર્ટિકલ (5) મુજબ એક સભ્ય પર હુમલો એ બધા પર હુમલો માનવામાં આવે છે. પરંતુ જ્યારે ગઠબંધનના બે સૌથી મોટા દેશ વચ્ચે આટલો ગંભીર અવિશ્વાસ હોય, ત્યારે રશિયા જેવા દેશો માટે યુરોપના સંરક્ષણ કવચમાં ગાબડાં પાડવાનું સરળ બની જાય છે. પોલેન્ડ અને બાલ્ટિક દેશો, જેઓ રશિયાની સરહદની અત્યંત નજીક છે, તે અત્યારે અત્યંત ભયભીત છે. તે અમેરિકાને પોતાનો તારણહાર માને છે, જ્યારે જર્મની અને ફ્રાન્સ હવે યુરોપિયન સ્ટ્રેટેજિક ઓટોનોમીના મજબૂત હિમાયતી બન્યા છે. 

જર્મન સંરક્ષણ પ્રધાન બોરિસ પિસ્ટોરિયસે તાજેતરમાં જ સંકેત આપ્યો હતો કે યુરોપે હવે એવા દિવસો માટે તૈયાર રહેવું જોઈએ જ્યારે અમેરિકા કદાચ તેમની વહારે ન આવે. આ સંઘર્ષની અસર લશ્કરી છાવણીઓથી આગળ વધીને આર્થિક બજારો સુધી પહોંચી ગઈ છે. ટ્રમ્પે જર્મનીની ઓટોમોબાઈલ ઇન્ડસ્ટ્રી પર ટેરિફની ધમકી આપી છે, જે જર્મનીની કરોડરજ્જુ તોડવા સમાન છે. મર્સિડીઝ, બીએમડબલ્યુ અને ફોક્સવેગન જેવી કંપનીઓ માટે અમેરિકા એક વિશાળ બજાર છે. જો આ વેપાર યુદ્ધ શરૂ થાય તો જર્મનીની આર્થિક મંદી સમગ્ર યુરોપિયન યુનિયનને પાયમાલ કરી શકે છે. તેના જવાબમાં જર્મની હવે પશ્ચિમથી મોઢું ફેરવીને પૂર્વ તરફ જોઈ રહ્યું છે. 

ચીન અને ભારત જેવા દેશો સાથેના સંબંધો ગાઢ બનાવીને જર્મની પોતાની આર્થિક નિર્ભરતાનું સંતુલન બદલવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. વૈશ્વિક સ્તરે આ ઘટનાક્રમ એક નવા શીત યુદ્ધનાં એંધાણ આપી રહ્યો છે, પરંતુ આ વખતે લડાઈ જૂના મિત્રો વચ્ચેના અહમ અને બદલાતી જરૂરિયાતો વચ્ચે છે. યુરોપના અનેક બુદ્ધિજીવીઓનું માનવું છે કે જર્મનીએ પોતાની સેનાને આધુનિક બનાવવા માટે જે 100 અબજ યુરોનું ભંડોળ જાહેર કર્યું છે, તે જર્મનીના લશ્કરી પુનરુત્થાનની શરૂઆત છે. 

આ સંજોગોમાં મધ્યસ્થીની ભૂમિકા કોણ ભજવશે તે મોટો પ્રશ્ન છે. બ્રિટન અત્યારે કફોડી સ્થિતિમાં છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોના નિષ્ણાતો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે જો  ‘નાટો’માં આ વિભાજન કાયમી બનશે  તો તે ચીન અને રશિયા માટે પોતાની વિસ્તારવાદી નીતિઓને વેગ આપવાની સુવર્ણ તક બની રહેશે.

અંતે, જર્મની અને અમેરિકા વચ્ચેનો આ ટકરાવ આપણને યાદ અપાવે છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણમાં કોઈ કાયમી મિત્ર કે દુશ્મન હોતા નથી, માત્ર હિતો કાયમી હોય છે. અમેરિકા પોતાની વૈશ્વિક જવાબદારીઓથી પાછળ હટીને અંતર્મુખી બની રહ્યું છે, જ્યારે જર્મની પોતાની લાચાર સ્થિતિ છોડીને સ્વાયત્ત બનવા મથી રહ્યું છે. આ પ્રક્રિયા પીડાદાયક છે અને તેમાં આખી દુનિયાની સ્થિરતા દાવ પર લાગેલી છે. 

જો 2026માં આ બંને દેશ  વચ્ચે કોઈ સમજૂતી નહીં થાય, તો આવનારા દાયકાઓમાં આપણે એક એવા વિશ્વમાં જીવતા હોઈશું જે વધુ અસુરક્ષિત, વધુ વિભાજિત અને વધુ જોખમી હશે. અત્યારે જરૂર છે બંને દેશના નેતાઓ પોતાની અંગત માન્યતાઓ બાજુ પર મૂકીને સામૂહિક સુરક્ષાના વ્યાપક હિતમાં વિચારે, કારણ કે પશ્ચિમી લોકશાહીનું ભવિષ્ય અત્યારે વોશિંગ્ટન અને બર્લિન વચ્ચેના આ જોખમી સંતુલન પર ટકેલું છે.