મગજ મંથન – વિઠ્ઠલ વઘાસિયા
આજે વિશ્વ કેન્સર દિવસ છે. 2008માં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘે ચોથી ફેબ્રુઆરીના રોજ સમગ્ર વિશ્વમાં ‘વિશ્વ કેન્સર દિવસ’ (ઠજ્ઞહિમ ઈફક્ષભયિ ઉફુ) ઉજવવાનો નિર્ણય કર્યો. આથી દર વર્ષે ચોથી ફેબ્રુઆરીના રોજ સમગ્ર વિશ્વમાં ’વિશ્વ કેન્સર દિવસ’ (ઠજ્ઞહિમ ઈફક્ષભયિ ઉફુ) ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસ માત્ર એક તારીખ નથી, પરંતુ માનવજાતને ચેતવણી આપતો એક સંદેશ છે. આ ઉજવણીનો મુખ્ય હેતુ કેન્સર અંગે જનજાગૃતિ ફેલાવવી, વહેલી ઓળખ (ઊફહિુ ઉયયિંભશિંજ્ઞક્ષ) પર ભાર મૂકવો, સારવારની સુવિધાઓ વિશે માહિતી આપવી અને કેન્સર સામે સામૂહિક સંકલ્પ ઊભો કરવાનો છે. કેન્સર રોગ આજના સમયમાં માત્ર એક રોગ નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક આરોગ્ય માટે એક ગંભીર પડકાર બની ગયો છે.
કેન્સર શું છે?
સામાન્ય રીતે માનવ શરીરમાં કોષો નિયંત્રિત રીતે જન્મે છે, વિકસે છે અને નાશ પામે છે. જ્યારે આ પ્રક્રિયામાં વિક્ષેપ થાય અને કોષો અનિયંત્રિત રીતે વધવા લાગે ત્યારે તેને ‘કેન્સર’ કહેવાય છે. આ અસામાન્ય કોષો શરીરના અન્ય અંગોમાં ફેલાઈ શકે છે. અસામાન્ય કોષ વૃદ્ધિ દ્વારા વર્ગીકૃત થયેલ રોગોના જૂથને વર્ણવવા માટે થાય છે, જે જીવલેણ ગાંઠોના વિકાસ તરફ દોરી જાય છે. તબીબી રીતે, ગાંઠો અથવા અસામાન્ય કોષ વૃદ્ધિને સૌમ્ય અને જીવલેણમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. સૌમ્ય ગાંઠો શરીરના એક જ વિસ્તારમાં હોય છે, પરંતુ જીવલેણ ગાંઠો, જેને કેન્સર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે આખા શરીરમાં ફેલાવવાની અને સામાન્ય કોષોનો નાશ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. આ અસામાન્ય વૃદ્ધિ આ કોષોને એકબીજા સાથેનો સંપર્ક અટકાવે છે, જેના કારણે સામાન્ય, આવશ્યક કોષો મૃત્યુ પામે છે અને અંગ અથવા પેશીઓનો નાશ થાય છે. જીવલેણ ગાંઠો અથવા કેન્સર એક વિસ્તારમાં ઉદ્ભવે છે અને ધીમે ધીમે નજીકના કોષો, અવયવો અને ધમનીઓને નિશાન બનાવે છે. એક વિસ્તારમાં ઉદ્ભવ્યા પછી કેન્સરના કોષો આખા શરીરમાં ફેલાય તે પ્રક્રિયાને તબીબી ભાષામાં ‘મેટાસ્ટેસિસ’ કહેવામાં આવે છે.
આજના વિશ્વમાં, એવી કોઈ વ્યક્તિ શોધવી મુશ્કેલ છે જેણે ‘કેન્સર’ નામના રોગ વિશે સાંભળ્યું ન હોય. કેન્સર તાજેતરમાં માનવ જીવન માટે સૌથી ઘાતક ખતરો તરીકે ઊભરી આવ્યું છે. એકલા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં દર વર્ષે દસ મિલિયન નવા કેન્સરના દર્દીઓનું નિદાન થાય છે અને સતત તબીબી સંભાળ હોવા છતાં, 2030 સુધીમાં બે માંથી એક અમેરિકન નાગરિક કોઈને કોઈ પ્રકારના કેન્સરથી પીડાશે. આ આંકડા ફક્ત યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના નથી. વૈશ્વિક સ્તરે, પુરુષોમાં કેન્સરનું જોખમ 46.3% છે અને સ્ત્રીઓમાં, તે 36.8% છે.
કેન્સરનાં કારણ…
85% કેન્સર પર્યાવરણીય પરિબળોને કારણે થાય છે, જે સેલ્યુલર પરિવર્તન તરફ નિર્દેશ કરે છે, જ્યારે 15% પરિવર્તનને કારણે થાય છે એમ કહી શકાય.
આ આંકડા શેર કરવાનો હેતુ ફક્ત એ વાત પર ભાર મૂકવાનો છે કે, સંશોધકો જેને પર્યાવરણીય પરિબળો કહે છે, તે ખરેખર જીવનશૈલીના વિકારો છે. મુખ્ય કારણોમાં તમાકુનો ઉપયોગ (22-30%), ખરાબ આહાર (30-35%), ચેપી રોગો (15-20%), રેડિયેશન (10%), તણાવ, શારીરિક નિષ્ક્રિયતા અને પ્રદૂષણનો સમાવેશ થાય છે. સામાન્ય રીતે ચોક્કસ કેન્સરના વિકાસમાં ઘણાં પરિબળો ભૂમિકા ભજવે છે. ઉદાહરણ તરીકે ફેફસાંના કેન્સરમાં તમાકુના ઉપયોગથી લઈને વાયુ પ્રદૂષણ સુધીની દરેક વસ્તુ ભૂમિકા ભજવી શકે છે, જેના કારણે કેન્સરના વિકાસ માટે કોણ જવાબદાર છે તે નક્કી કરવું મુશ્કેલ બને છે.
જીવનશૈલીમાં સુધાર જરૂરી…
ઉપરોક્ત આંકડાઓ જોતાં, એ સમજવું સરળ છે કે જીવનશૈલીમાં સુધારો કરવાથી કેન્સરનું જોખમ 85% સુધી ઘટાડી શકાય છે. તમાકુમાં ઓછામાં ઓછા 50 રસાયણો હોય છે. જે શ્વાસનળીથી સ્વાદુપિંડ સુધીના કેન્સરમાં ઘાતક ભૂમિકા ભજવે છે. વિશ્વમાં કેન્સરથી થતા પાંચમાંથી એક મૃત્યુ માટે તમાકુ જવાબદાર હોઈ શકે છે. આ ઉપરાંત, દારૂનું સેવન પણ સમાન ઘાતક પરિણામો તરફ દોરી જાય છે અને લીવરથી છાતી સુધીના કેન્સરની ઉચ્ચ સંભાવના છે. દારૂ અથવા તમાકુનું સેવન છોડી દેવાથી વિશ્વભરમાં થતા મૃત્યુના ચોથા ભાગ અને લગભગ એક કરોડ નવા દર્દીઓની સંખ્યાને અટકાવી શકાય છે.
અનિયમિત ખાવાની આદતો અને નિષ્ક્રિયતાને આમાં બીજા ક્રમના સૌથી જવાબદાર પરિબળો માનવામાં આવે છે. આજકાલ લોકો બેઠાડું જીવન જીવે છે. સંશોધન ડેટા દર્શાવે છે કે આમાંથી 30-35% શારીરિક શ્રમના અભાવને કારણે છે, જેના કારણે શરીરની પ્રતિકાર શક્તિ ઓછી થવા લાગે છે. અસંતુલિત, અનિયમિત અને અનિયંત્રિત ખાવાથી પણ ઘણા પ્રકારના કેન્સર થાય છે. એવું જોવામાં આવ્યું છે કે ખારો ખોરાક ખાવાથી પેટના કેન્સરની શક્યતા વધી જાય છે, સોપારી ખાવાથી ગળાનું કેન્સર, માંસાહારી ખોરાક ખાવાથી લીવરના કેન્સરની શક્યતા વધી જાય છે. શારીરિક નિષ્ક્રિયતાને દૂર કરવા માટે, જો યોગ, પ્રાણાયામ, ચાલવું, શારીરિક શ્રમ વગેરેને આપણી દિનચર્યામાં સામેલ કરવામાં આવે, તો લગભગ એક તૃતીયાંશ કેન્સરના દર્દીઓ માટે આ રોગ થવાની શક્યતા દૂર થઈ જશે.
અન્ય પરિબળોમાં ચેપી રોગો, કિરણોત્સર્ગ, આનુવંશિક પરિબળો અને ચોક્કસ રસાયણો, જેમ કે એસ્બેસ્ટોસ, કોબાલ્ટ, નિકલ, વગેરેનો સમાવેશ થાય છે, જે બધા કોઈને કોઈ સ્વરૂપમાં કેન્સરનું કારણ બને છે. આ પરિબળોને કારણે થતા કેન્સરને અસરગ્રસ્ત કોષોના આધારે અલગ અલગ નામોથી ઓળખવામાં આવે છે.
