અમૂલ દવે
પશ્ચિમ એશિયાના રણદ્વીપ પર અત્યારે સત્તાની એવી રમત ખેલાઈ રહી છે અને સિનારિયો `એક મ્યાનમાં બે તલવાર ન સમાય’ એવો છે.
દાયકાઓ સુધી ભાઈચારાનો દાવો કરનારા સાઉદી અરેબિયા અને યુનાઈટેડ આરબ અમીરાત (યુએઈ) વચ્ચેના સંબંધમાં અત્યારે ગંભીર તિરાડ પડી છે. મુસ્લિમ વિશ્વના આ બે સૌથી શક્તિશાળી દેશ વચ્ચેની સ્પર્ધા હવે માત્ર આર્થિક નથી રહી, પરંતુ તે સૈન્ય અને રાજદ્વારી પ્રભુત્વ મેળવવાની હોડમાં ફેરવાઈ ગઈ છે. કહેવાય છે કે `પારકી આશ સદા નિરાશ’, આ બંને દેશ અમેરિકાના વ્યૂહાત્મક સાથી હોવા છતાં, પોતાનાં હિતોની વાત આવી ત્યારે એ એકબીજાને પછાડવા માટે સુદાનથી લઈને યમન સુધીનાં મેદાનોમાં આમને-સામને આવી ગયા છે.
સાઉદી અને યુએઈ વચ્ચેની આ ખેંચતાણ `ઘર ફૂટે ઘર જાય’ જેવી સાબિત થઈ રહી છે. યમનનો સંઘર્ષ આ તણાવનું જીવંત ઉદાહરણ છે. યમન સાઉદી અરેબિયાનો પાડોશી દેશ છે અને સાઉદી ત્યાં સ્થિરતા ઈચ્છે છે, જેથી તેની સીમાઓ સુરક્ષિત રહે, પરંતુ યુએઈની નીતિ અહીં સાઉદીથી તદ્દન અલગ છે. યુએઈ દક્ષિણ યમનમાં જમણેરી જૂથ સધર્ન ટ્રાન્ઝિશનલ કાઉન્સિલ’ (STC) ને ટેકો આપી રહ્યું છે, જે એક અલગ દેશની માગણી કરી રહ્યા છે.
યુએઈનું લક્ષ્ય યમનના વ્યૂહાત્મક બંદરો અને લાલ સમુદ્રના વેપારી માર્ગો પર કબજો જમાવવાનું છે. સાઉદી માટે આ `ગળે આંગળી નાખીને ઊલટી કરાવવા’ જેવું છે, કારણ કે યમનનું વિભાજન સાઉદીના દક્ષિણ ભાગમાં કાયમી અસ્થિરતા લાવી શકે છે. તાજેતરમાં સાઉદી દળો દ્વારા યુએઈ સમર્થિત જૂથોના કાફલા પર થયેલા હુમલાઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હવે પાણી પહેલાં પાળ બાંધવી અશક્ય છે.
યમનમાં ઈરાન સમર્થિત હુથી વિદ્રોહીઓ પણ એક મોટો પડકાર છે. સાઉદી અરેબિયા હુથીઓ સાથે સીધા સંઘર્ષમાં ઉતરતા ડરે છે, હુથીઓના મિસાઈલ હુમલા સાઉદીની તેલ સુવિધાઓ (Aramco) માટે પડખાના ભારે સોજા’ સમાન છે. જ્યારે સાઉદી આ જૂથો સાથે શાંતિ વાટાઘાટો કરવા માગે છે ત્યારે યુએઈ પોતાની અલગ સેના બનાવીને મેદાનમાં ઊતર્યું છે. આ પ્રોક્સી વોરના કારણે યમન આજે વિશ્વની સૌથી મોટી માનવીય કટોકટીનો સામનો કરી રહ્યું છે.
આ સંઘર્ષ હવે આફ્રિકાના હોર્ન ક્ષેત્રમાં પણ ફેલાયો છે. સુદાનમાં ચાલી રહેલા ભીષણ ગૃહયુદ્ધમાં સાઉદી અરેબિયા સુદાની આર્મ્ડ ફોર્સિસ (SAF)ની પડખે ઊભું છે, જ્યારે યુએઈ રેપિડ સપોર્ટ ફોર્સિસ (RSF)ને આર્થિક અને લશ્કરી મદદ પૂરી પાડી રહ્યું છે. સુદાનમાં આ બંને દેશોની સ્પર્ધામાં સુદાનના સામાન્ય નાગરિકો કચડાઈ રહ્યા છે. યુએઈની નજર સુદાનના સોનાના ભંડાર અને કૃષિ ક્ષેત્ર પર છે, જ્યારે સાઉદી સુદાનને પોતાની પ્રાદેશિક સુરક્ષાના ભાગ રૂપે જુએ છે.
આ આરબ તણાવની સૌથી ગંભીર અસર દક્ષિણ એશિયાના મુસ્લિમ દેશો, ખાસ કરીને પાકિસ્તાન પર પડી રહી છે. પાકિસ્તાન માટે અત્યારે સ્થિતિ `સૂડી વચ્ચે સોપારી’ જેવી છે. પાકિસ્તાન પરંપરાગત રીતે સાઉદીનું દેવાદાર રહ્યું છે, પરંતુ તાજેતરમાં પાકિસ્તાને યુએઈ સાથે રોકાણના મોટા કરારો કર્યા છે. પાકિસ્તાને યુએઈના પ્રમુખનું લાલ જાજમ પાથરીને સ્વાગત કર્યું, એનાથી સાઉદી ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાન (MBS) નારાજ થયા હતા.
તેમણે પાકિસ્તાની આર્મી ચીફને મળવાનો ઈન્કાર કરીને દુનિયા સામે સિદ્ધ કરી દીધું છે કે સાઉદીના વર્ચસ્વને પડકારનાર પાકિસ્તાન જેવા દેશોને પણ તે માફ નહીં કરે. એટલું જ નહીં, સાઉદી હવે પાકિસ્તાનનાં પરમાણુ શસ્ત્રો અને મિસાઈલ ટેકનોલોજી સુધી પહોંચ મેળવવા માટે દબાણ કરી રહ્યું છે. પાકિસ્તાનનાં સંરક્ષણ પ્રધાનનું નિવેદન છે કે `જરૂર પડ્યે પરમાણુ કાર્યક્રમ સાઉદી માટે ઉપલબ્ધ છે… આ વાત તે ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વ માટે ચિંતા અને ચેતણીનો વિષય છે.
પાકિસ્તાનના આંતરિક રાજકારણમાં પણ આ બંને દેશ વચ્ચે ખેંચતાણ છે. સાઉદી ઈચ્છે છે કે ઈમરાન ખાનને મુક્ત કરવામાં આવે અને દેશમાં સ્થિરતા આવે, જ્યારે યુએઈ વર્તમાન શાસન અને નવાઝ શરીફની પુત્રી મરિયમ નવાઝના પક્ષમાં હોવાનું દેખાય છે. આનાથી પાકિસ્તાનમાં ખાડો ખોદે તે પડે જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ છે, જ્યાં આંતરિક અસ્થિરતા દેશને વિભાજન તરફ ધકેલી રહી છે.
વર્ષ 2025 અને 2026 મુસ્લિમ વિશ્વ માટે નિર્ણાયક સાબિત થશે. પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધો તળિયે પહોંચી ગયા છે. પાકિસ્તાને અફઘાનિસ્તાન પર કરેલા હવાઈ હુમલાઓએ તાલિબાનને ગુસ્સે કર્યું છે. આ તરફ બાંગ્લાદેશમાં શેખ હસીનાના પતન પછી જે અરાજકતા ફેલાઈ છે અને 2026 માં થનારી ચૂંટણીઓ પર જે જોખમ મંડરાઈ રહ્યું છે, તે દર્શાવે છે કે આખું દક્ષિણ એશિયા અસ્થિરતાના માર્ગે છે.
બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો સાઉદી અને યુએઈ વચ્ચેની આ લડાઈ માત્ર તેલ કે પૈસાની નથી, પણ ઇસ્લામિક વિશ્વના અઘોષિત ખલીફા’ બનવાની છે. જો આ બે મહાસત્તા વચ્ચે વાટાઘાટો દ્વારા ઉકેલ નહીં આવે, તો મુસ્લિમ વિશ્વના નબળા દેશોપત્તાના મહેલ’ ની જેમ તૂટી જશે. અત્યારે જરૂર છે એકતાની, નહીં તો ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે `વડના વાંદરા ટેટા ખાય’ તેમ સત્તાધીશોના અહંકારમાં સામાન્ય પ્રજાએ જ પાયમાલી ભોગવવી પડે છે. અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશો આ તણાવનો લાભ ઉઠાવી રહ્યા છે, જે મુસ્લિમ ઉમ્માહ ઓળખ માટે આવનારા સમયમાં વધુ મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી શકે છે.
આ પણ વાંચો…સાઉદી અરેબિયાની યુએઈ સમર્થિત લડાયકો પર એરસ્ટ્રાઈક, 20 ના મોત
