ફ્રાન્સ પાસેથી રાફેલ ફાઈટર પ્લેન ભારત ખરીદવાની તૈયારીમાં

પ્રાસંગિકઃ અમૂલ દવે

ભારત અને ફ્રાન્સ વચ્ચેના દ્વિપક્ષીય સંબંધો સમયની કસોટી પર ખરા ઊતરેલા છે અને તે માત્ર રાજદ્વારી મૈત્રી પૂરતા મર્યાદિત ન રહેતા એક ગાઢ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીમાં પરિવર્તિત થયા છે. ફેબ્રુઆરી 2026માં ફ્રાન્સના પ્રમુખ ઇમેન્યુઅલ મેક્રોનની ભારત મુલાકાત આ સંબંધોમાં એક નવો આયામ ઉમેરવા જઈ રહી છે. આ મુલાકાત મુખ્યત્વે એઆઈ ઇમ્પેક્ટ સમિટ માટે છે, જે 17-20 ફેબ્રુઆરીએ નવી દિલ્હીમાં યોજાવાની છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ફ્રાન્સની મુલાકાત દરમિયાન આ સમિટની જાહેરાત કરી હતી, જેનો ઉદ્દેશ્ય બંને દેશો વચ્ચે નવીનતા અને ઉચ્ચ તકનીકી ક્ષેત્રે સહયોગ વધારવાનો છે.

જોકે, આ મુલાકાતની સાથોસાથ રક્ષા ક્ષેત્રે થનારા સંભવિત સોદા સમગ્ર વિશ્વનું ધ્યાન ખેંચી રહ્યા છે. ભારતની રક્ષા વ્યૂહરચનામાં ફ્રાન્સ એક એવો વિશ્વાસપાત્ર સાથી રહ્યો છે જેણે કટોકટીના સમયે અને પ્રતિબંધોના સમયગાળામાં પણ ભારતનો સાથ આપ્યો છે. આ જ કારણ છે કે જ્યારે ભારતીય વાયુસેનાની ક્ષમતા વધારવાની વાત આવે છે ત્યારે ફ્રાન્સનું નામ સૌથી મોખરે હોય છે.

વર્તમાન સમયમાં ભારતીય વાયુસેનાની સ્થિતિ ચિંતાજનક સ્તરે પહોંચી છે. ભારતીય વાયુસેનાને બે મોરચે એટલે કે ચીન અને પાકિસ્તાન સામેના સંભવિત યુદ્ધને પહોંચી વળવા માટે ઓછામાં ઓછી 42 ફાઇટર સ્ક્વોડ્રનની જરૂર છે. પરંતુ, વાસ્તવિકતા એ છે કે હાલમાં આ સંખ્યા ઘટીને માત્ર 29 સ્ક્વોડ્રન પર આવી ગઈ છે. જૂના થઈ ગયેલા મિગ-21 જેવા વિમાનની નિવૃત્તિ અને નવાં વિમાનોના સમાવેશમાં થતા વિલંબને કારણે આ ખાલીપો સર્જાયો છે.

ચીન જે રીતે તેની સરહદો પર પાંચમી પેઢીના જે-20 સ્ટેલ્થ વિમાનોની તૈનાતી વધારી રહ્યું છે અને પાકિસ્તાન તેની વાયુસેનાને અદ્યતન બનાવી રહ્યું છે, તે જોતા ભારત માટે અદ્યતન ફાઈટર પ્લેન મેળવવા અનિવાર્ય બની ગયા છે. 2016માં ભારતે ફ્રાન્સ સાથે 36 રાફેલ વિમાનોનો જે સોદો કર્યો હતો તે વાયુસેના માટે એક મોટું બૂસ્ટ સાબિત થયો છે. આ વિમાનો 4.5 પેઢીના છે અને તેની મારક ક્ષમતા અને તકનીકી વિશેષતાઓ તેને દક્ષિણ એશિયાનાં સૌથી શક્તિશાળી વિમાનોમાંનું એક બનાવે છે.

રાફેલ વિમાનોની વિશેષતા એ છે કે તે અત્યાધુનિક રડાર સિસ્ટમ, લાંબા અંતરની મિસાઇલો અને ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર સિસ્ટમથી સજ્જ છે. તેની ‘મીટીઅર’ અને ‘સ્કેલ્પ’ મિસાઇલો દુશ્મનના પ્રદેશમાં ઘુસ્યા વગર જ તેને નેસ્તનાબૂદ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. આ સફળતાને ધ્યાનમાં રાખીને ભારત હવે 114 વધારાના મલ્ટી-રોલ ફાઇટર એરક્રાફ્ટ (એમઆરએફએ) ખરીદવાની યોજના બનાવી રહ્યું છે. આ સોદો અંદાજે 3.25 લાખ કરોડ રૂપિયાનો હોઈ શકે છે.

આ પ્રોજેક્ટની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેમાં ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ અભિયાન પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. આ શરત હેઠળ મોટાભાગના વિમાનોનું ઉત્પાદન ભારતમાં જ કરવામાં આવશે, જેમાં ઓછામાં ઓછું 25 ટકા સ્વદેશી ક્ધટેન્ટ હશે. ફ્રાન્સ આ બાબતે ભારતને તકનીકી ટ્રાન્સફર કરવા માટે સહમત થયું છે, જે ભારતની પોતાની એરોસ્પેસ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવામાં મદદરૂપ થશે. માત્ર વાયુસેના જ નહીં, પરંતુ ભારતીય નૌસેનાએ પણ તેનાં વિમાનવાહક જહાજો માટે 26 રાફેલ-એમ (મરીન) વિમાનોનો સોદો કરવાની પ્રક્રિયા અંતિમ તબક્કે પહોંચાડી છે.

આ પ્રક્રિયામાં ફ્રાન્સ એકમાત્ર દાવેદાર નથી. રશિયાએ પણ ભારતને તેના પાંચમી પેઢીના સ્ટેલ્થ ફાઇટર સુખોઈ એસયુ-57 ની ઓફર કરી છે. રશિયા ભારતનો પરંપરાગત રક્ષા ભાગીદાર છે અને ભારતીય વાયુસેનાના મોટાભાગનાં વિમાનો રશિયન મૂળના છે. એસયુ-57ની કિંમત અમેરિકન એફ-35 કરતાં ઘણી ઓછી છે અને રશિયા પણ સંપૂર્ણ તકનીકી ટ્રાન્સફરની ઓફર આપી રહ્યું છે.

સુખોઈ વિમાન સ્ટેલ્થ તકનીકથી સજ્જ હોવાથી તે રાફેલ કરતાં એક ડગલું આગળ હોઈ શકે છે. જોકે, રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધને કારણે રશિયન સંરક્ષણ ઉદ્યોગ પરના પ્રતિબંધો અને પુરવઠા સાંકળમાં આવતી મુશ્કેલીઓ ભારત માટે ચિંતાનો વિષય છે. રશિયા પરની વધુ પડતી નિર્ભરતા ઘટાડવી એ પણ ભારતની વ્યૂહરચનાનો એક ભાગ છે. તેમ છતાં, એસયુ-57 દ્વારા મળનારી સ્ટેલ્થ ટેકનોલોજી ભારતને ચીનના જે-20 વિમાનો સામે મજબૂત સ્થિતિમાં લાવી શકે છે.

બીજી તરફ, અમેરિકા પણ ભારતને તેના અદ્યતન વિમાનો વેચવા માટે ઉત્સુક છે. અમેરિકાએ એફ-35 લાઈટનિંગ II અને એફ-15Bએક્સ જેવાં વિમાનોની ઓફર મૂકી છે. એફ-35 એ વિશ્વનું સૌથી અદ્યતન પાંચમી પેઢીનું વિમાન માનવામાં આવે છે. તેમાં સેન્સર્સ અને નેટવર્કિંગની ક્ષમતા એટલી અદ્ભુત છે કે તે યુદ્ધના મેદાનમાં ‘કમાન્ડ સેન્ટર’ તરીકે કામ કરી શકે છે, પરંતુ અમેરિકા સાથેના રક્ષા સોદા હંમેશાં જટિલ હોય છે.

અમેરિકા ઘણીવાર મહત્ત્વની તકનીકી શેર કરવામાં અચકાતું હોય છે અને તેના સોદામાં અનેક પ્રકારની રાજકીય શરતો જોડાયેલી હોય છે. વધુમાં, તાજેતરના સમયમાં એફ-35 વિમાનોમાં જોવા મળેલી તકનીકી ખામીઓ અને તેની જાળવણીનો ઊંચો ખર્ચ ભારત માટે વિચારવા જેવી બાબત છે. અમેરિકા સાથેના મજબૂત થતા સંબંધો છતાં, ભારત રક્ષા ક્ષેત્રે વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા જાળવી રાખવા માગે છે, જે રાફેલ જેવા વિશ્વસનીય પ્લેટફોર્મ દ્વારા સરળતાથી પ્રાપ્ત થઈ શકે છે.

ભારતની સુરક્ષા વ્યૂહરચના હવે માત્ર વિદેશી ખરીદી પૂરતી મર્યાદિત નથી રહી. ભારતનો પોતાનો ‘એડવાન્સ્ડ મીડિયમ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ’ (એએમસીએ) પ્રોજેક્ટ ચાલી રહ્યો છે, જે પાંચમી પેઢીનું સ્વદેશી સ્ટેલ્થ વિમાન હશે. આ પ્રોજેક્ટ 2035 સુધીમાં પૂર્ણ થવાની ધારણા છે. ત્યાં સુધીના સમયગાળામાં જે ખાલીપો સર્જાશે તેને પૂરવા માટે વિદેશી વિમાનોની ખરીદી અનિવાર્ય છે.

ફ્રાન્સની કંપની ‘સફરાન’ ભારત સાથે મળીને લડાકુ વિમાનોના એન્જિન ભારતમાં જ બનાવવા માટે સંમત થઈ છે, જે એએમસીએ પ્રોજેક્ટ માટે વરદાન સાબિત થઈ શકે છે. ફ્રાન્સ સાથેનો ‘હોરાઇઝન 2047’ રોડમેપ એ વાતની સાબિતી છે કે બંને દેશો લાંબા ગાળાના આયોજન સાથે આગળ વધી રહ્યા છે. આ રોડમેપમાં અંતરિક્ષ, સાયબર સિક્યુરિટી અને અન્ડરવોટર ક્ષેત્રે પણ સહયોગની વાત છે.

2026માં મેક્રોનની મુલાકાત દરમિયાન 114 એમઆરએફએ વિમાનોના સોદા અંગે કોઈ મોટી જાહેરાત થઈ શકે છે. જો આ સોદો ફ્રાન્સને મળે છે, તો તે ભારત-ફ્રાન્સ સંબંધોને એક નવી ઊંચાઈ પર લઈ જશે. રાફેલની પસંદગી પાછળનું એક મુખ્ય કારણ એ પણ છે કે ભારત પાસે પહેલેથી જ આ વિમાનો માટેનું માળખું (Infrastructure) અને તાલીમબદ્ધ પાઇલટ્સ છે.

નવા પ્રકારના વિમાન ખરીદવા કરતા રાફેલની સંખ્યા વધારવી એ આર્થિક અને વ્યુહાત્મક દ્રષ્ટિએ વધુ તાર્કિક લાગે છે. ભારતની રક્ષા જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવતો આ નિર્ણય માત્ર લશ્કરી શક્તિ વધારવા માટે જ નથી, પરંતુ તે ભારતના આર્થિક હિતો અને ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ના લક્ષ્યને પણ પ્રભાવિત કરશે.

નિષ્કર્ષમાં કહી શકાય કે, આજના અસ્થિર વૈશ્વિક વાતાવરણમાં ભારતને એવા મિત્રોની જરૂર છે જે તકનીકી રીતે સક્ષમ હોય અને રાજકીય રીતે વિશ્વસનીય હોય. ફ્રાન્સ આ માપદંડમાં સંપૂર્ણપણે ખરું ઊતરે છે. મેક્રોનની આગામી મુલાકાત એ માત્ર એક ઔપચારિક મુલાકાત ન રહેતા, ભારતની સુરક્ષા દીવાલોને વધુ મજબૂત બનાવવાની દિશામાં એક ક્રાંતિકારી પગલું સાબિત થશે. વિદેશી નિર્ભરતા ઘટાડવી અને સ્વદેશી ક્ષમતા વિકસાવવી એ જ ભારતની લાંબા ગાળાની સુરક્ષા વ્યૂહરચનાનો મુખ્ય મંત્ર હોવો જોઈએ અને ફ્રાન્સ સાથેની ભાગીદારી આ મંત્રને સાકાર કરવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવશે.