હોર્મોન રિપ્લેસમેન્ટ થેરપી: મહિલાઓને મેનોપોઝમાં સતાવતી સમસ્યાઓનું મારણ

પુરુષ

વિશેષ-મૌસમી પટેલ

અચાનક જ હૉટ ફ્લેશ (ગરમી લાગવા)થી લઈને મગજમાં ધુમ્મસ છવાઈ ગયું હોય એવા અનુભવ સુધી અને જોઈન્ટ્સ પેઈનથી લઈને સ્લીપલેસ નાઈટ સુધી… આ બધી જ મુશ્કેલીઓમાંથી એક મહિલા પસાર થાય છે જ્યારે મેનોપોઝની અવસ્થા સુધી પહોંચે છે એટલું જ નહીં. આ મહિલાના જીવનનો એક એવો તબક્કો હોય છે કે જ્યારે તેને પોતાના શરીરમાં ફેરફાર થઈ રહ્યા છે એની જાણ તો હોય છે, પણ એક્ઝેક્ટલી તે શું ફીલ કરી રહી છે તે એને સમજાતું નથી. મેનોપોઝ દરમિયાન મહિલા પોતાના જીવનનો એક તબક્કો પસાર કરી રહી હોય છે અને ત્યાર બાદ તે બાળકને જન્મ આપી શકતી નથી, પરંતુ જે મહિલાઓમાં આ લક્ષણો ખૂબ જ તીવ્ર અસરકારક હોય છે તેમના જીવનમાં ખાસ્સી એવી અડચણ જોવા મળે છે, પણ આવી મહિલાઓએ હવે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી, કારણ કે તેમના માટે હોર્મોન રિપ્લેસમેન્ટ થેરપી એક શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ સાબિત થઈ શકે છે. અલબત્ત આ વિકલ્પને પસંદ કરતાં પહેલાં કેટલાક મુદ્દાઓ પર ધ્યાન આપવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.
સૌથી પહેલાં તો વાત કરીએ અને જાણીએ કે આખરે હોર્મોન રિપ્લેસમેન્ટ થેરપી છે શું? મહિલાને જ્યારે મેનોપોઝ આવવાનું હોય ત્યારે તેમનામાં ઍસ્ટ્રોજન હોર્મોનના સ્તરમાં વધ-ઘટ જોવા મળે છે. ઍસ્ટ્રોજન ઘણાં બધાં કામ કરે છે, જેમ કે તે માસિક ચક્રને નિયમિત રાખે છે, હાડકાંને મજબૂત બનાવે છે એટલું જ નહીં, પણ ત્વચાના ટેમ્પરેચર પર પણ તેની અસર જોવા મળે છે. મેનોપોઝ દરમિયાન જ્યારે શરીરમાં ઍસ્ટ્રોજનનો સ્તર અસ્થિર થાય છે ત્યારે હૉટ ફ્લેશ, રાત્રે પરસેવો વળવો, અસ્વસ્થતા અને સાંધાના દુખાવા જેવી તકલીફો થાય છે. હોર્મોન થેરપી શરીરમાં ઍસ્ટ્રોજનનો સ્તર વધારે છે અને મહિલાઓને આ લક્ષણમાંથી મુક્તિ અપાવે છે.
મહિલાઓ આ થેરેપી માત્ર મેનોપોઝ દરમિયાન જ લે છે અને તેનાથી એમને ફાયદો થયો હોવાનો દાવો અનેક મહિલાઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે. હોર્મોન રિપ્લેસમેન્ટ થેરપીના બીજા પણ વધારાના ફાયદા છે, જેમ કે તેનાથી હાડકાંને સ્વસ્થ રાખવામાં મદદ મળે છે અને ફ્રેક્ચર થવાથી પણ બચી શકાય છે. જે મહિલાઓ ૬૦ વર્ષની અંદરની છે, તેમને આ થેરપી હૃદયરોગો સામે પણ સુરક્ષા આપે છે. આ ઉપરાંત મગજના સ્વાસ્થ્યને પણ સુરક્ષા આપે છે અને સાથે ત્વચા તેમ જ વાળની ગુણવત્તા પણ તેને કારણે સુધરે છે. જોકે તેના પુરાવા હજુ સુધી મર્યાદિત છે. આ થેરપી કેવી રીતે આપવામાં આવે છે? આ થેરપી ગોળીથી માંડીને પેચ, જેલ અને રિંગના આકારમાં પણ મળી શકે છે. આ થેરપીનું મુખ્ય ઘટક સામગ્રી ઍસ્ટ્રોજન છે, પરંતુ સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે સંયુક્ત થેરપી, જેમાં ઍસ્ટ્રોજનની સાથે પ્રોજેસ્ટ્રોન નામનું હોર્મોન સિન્થેટિક રૂપે આપવામાં આવે છે. પ્રોજેસ્ટ્રોનને ઉમેરવાથી ગર્ભાશયના પડને સુરક્ષા મળવામાં મદદ મળે છે. એકલું ઍસ્ટ્રોજન ઘણી વખત ગર્ભાશયના કેન્સરના ખતરાને વધારી દે છે.
આ થેરપીની પૂર્ણ અસર થવામાં ત્રણ મહિના જેટલો સમય લાગી શકે છે અને હોર્મોન ઉપચારની માત્રા અને પ્રકારને સમાયોજિત અથવા બદલવાની જરૂર પડી શકે છે. મોટા ભાગના નિષ્ણાતો સલાહ આપે છે કે સૌથી પહેલાં મેનોપોઝનાં લક્ષણો દેખાવા લાગે ત્યારે હોર્મોન રિપ્લેસમેન્ટ થેરપી લેવાનું શરૂ કરી દેવું જોઈએ. ૬૦ વર્ષ પછી આ થેરપી લીધા બાદ તેની શું અસર થાય છે તેના પુરાવા મિશ્રિત અને મર્યાદિત છે. જોકે કેટલીક મહિલાઓને લક્ષણોમાંથી રાહત મળી છે. તેને લેવા માટે કોઈ મર્યાદા નથી. તેને તમે ઇચ્છો ત્યાં સુધી લઈ શકો છો. કેટલાક લોકો વર્ષો સુધી થેરપી લે છે, પરંતુ યુકે મેડિસિન્સ ઍન્ડ હેલ્થકેર પ્રોડક્ટ્સ રેગ્યુલેટરી એજન્સી સલાહ આપે છે કે બને તેટલા ઓછા સમય સુધી ઓછામાં ઓછો તેનો ડોઝ લેવો.
આ થેરપીને કારણે થનારા ફાયદાની વાત કરી લીધા બાદ આગળ વધીએ અને વાત કરીએ તેનાથી ઊભાં થનારાં જોખમો વિશે. ભૂતકાળમાં આ થેરપીની ખરાબ અસર રહી છે. એવું અનુમાન છે કે તેના ફાયદા જોખમો કરતાં વધારે છે. વર્ષ ૨૦૦૦ આસપાસ પબ્લિશ થયેલાં બે સંશોધનમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે તેનાથી ફાયદા કરતાં વધારે નુકસાન થાય છે. તેનાથી લોકો વચ્ચે ખૂબ ચર્ચા થઈ હતી અને લોકોએ તેનો ઉપયોગ ઘટાડ્યો હતો. હવે એવા પુરાવા છે કે આ પ્રકારની સારવાર મદદરૂપ સાબિત થઈ શકે છે તે છતાં લોકો સાવધાનીપૂર્વક તેને વાપરી રહ્યા છે. કેટલીક થેરપીમાં નજીવો કેન્સરનો ખતરો વધતો જોવા મળ્યો છે, પરંતુ બ્રિટિશ મેનોપોઝ સોસાયટીનું અનુમાન છે કે આ ખતરો એક દિવસ બે પેગ દારૂ પીવા અને મેદસ્વી હોવાના ખતરા કરતાં ઘણો ઓછો છે અને દવા બંધ કર્યા પછી જોખમ ધીમે ધીમે ઓછું થાય છે. જ્યારે દવા લેવામાં આવે છે ત્યારે લોહીની ગાંઠ બંધાઈ જવાનો નાનો ખતરો હોય છે. આ પણ બીજાં પરિબળો પર આધારિત છે, જેમ કે ધૂમ્રપાનની ટેવ, વજન અને ઉંમર. જો ગોળીના બદલે સ્કિન પેચ અથવા તો જેલ વાપરવામાં આવે તો ખતરો હજુ ઓછો રહે છે. લોહીની ગાંઠ થવાનું જોખમ ગર્ભનિરોધક ગોળી
અથવા ગર્ભાવસ્થાની સરખામણીમાં ઘણું ઓછું છે.
——————-
આ છે થેરપીની આડઅસર
આ દવા શરૂ કરવાના ત્રણ મહિનામાં ઘણી આડઅસરો જોઈ શકાય છે, જેમ કે-
બ્રેસ્ટ ટેન્ડરનેસ
માથાનો દુખાવો
ઊબકાં આવવાં
અપચો થવો
પેટમાં દુખાવો
યોનિમાર્ગમાં રક્તસ્રાવ
લાસ્ટ બટ નોટ ધ લીસ્ટ વજન વધવું… (મેનોપોઝ સમયે વજન વધવું તે સામાન્ય છે, પરંતુ તેનો કોઈ પુરાવો નથી કે વજન વધવા પાછળ હોર્મોન થેરપી જવાબદાર છે)

પ્રતિશાદ આપો

તમારું ઇમેઇલ સરનામું પ્રકાશિત કરવામાં આવશે નહીં.