ઈતિહાસનું નવ સર્જન: નવું ભારત

ઉત્સવ

સત્તાના કેન્દ્રનો માર્ગ શાસન (રાજપથ) નહીં, કર્તવ્ય(પથ)

ભારતીય દૃષ્ટિએ ઈતિહાસ -ડૉ. રાજેશ ચૌહાણ

कर्तव्य के पुनीत पथ को
हमने स्वेद से सींचा है,
कभी-कभी अपने अश्रु और-
प्राणों का अर्ध्य भी दिया है।
किंतु, अपनी ध्येय-यात्रा में-
हम कभी रुके नहीं हैं।
किसी चुनौती के सम्मुख
कभी झुके नहीं हैं।
आज,
जब कि राष्ट्र-जीवन की
समस्त निधियाँ,
दाँव पर लगी हैं,
और,
एक धनीभूत अंघेरा-
हमारे जीवन के
सारे आलोक को
निगल लेना चाहता है;
हमें ध्येय के लिए
जीने, जूझने और
आवश्यकता पड़ने पर-
मरने के संकल्प को दोहराना है।
आग्नेय परीक्षा की
इस घड़ी में-
आइए, अर्जुन की तरह
उद्धोष करेंः
“न दैन्यं न पलायनम्र”
અટલ બિહારી વાજપેયીજીની ‘કર્તવ્ય પુનિત પથ પર’ની કવિતાના શબ્દો ઘણું બધું કહી જાય છે.
ઈતિહાસ ક્યારે વળાંક લેશે કોણ જાણે? પરંતુ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ચોક્કસપણે ઈતિહાસનાં પાનાંઓમાં એક નવા પ્રકરણ/અધ્યાયનું ઉમેરણ જરૂર કર્યું છે. તા. ૦૮/૦૯/૨૦૨૨ ને ગુરુવારના રોજ સાંજે સેન્ટ્રલ વિસ્ટા એવન્યુની યોજના હેઠળ ઈન્ડિયા ગેટ પાસે ‘રાજપથ’નું નામ બદલીને ‘કર્તવ્યપથ’ કરી દેવામાં આવ્યું છે.
ઘડિયાળના કાંટાએ ઈતિહાસના દરેક વળાંકને જોયો છે, ક્યારે શું થયું? કેમ થયું? કેવી રીતે થયું? અને કોણે કર્યું? આ બધાનો સાક્ષી માત્ર ઘડિયાળનો કાંટો છે. આજે ફરી એક વાર ઘડિયાળ ઈતિહાસના નવા પાનાના ઉમેરણની સાક્ષી બની છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી આ નવા પાના લખવાના શિલ્પકાર જ નથી, પરંતુ અંત સુધી સંપૂર્ણ રીતે ઈતિહાસ લખાવામાં પણ અગ્રેસર છે. આ આખી ભૂમિકા લખવાનું કારણ એ છે કે ગુરુવારના રોજ જે થયું છે તે સ્વતંત્ર ભારતના ઈતિહાસમાં દાયકાઓ પછી સૌથી મોટું પરિવર્તન છે.
‘રાજપથ’નો અર્થ અને
તે શું દર્શાવે છે
‘રાજપથ’નો સામાન્ય અર્થ ‘રાજમાર્ગ’ થાય. ‘રાજપથ’નો વ્યાપક અર્થ રાજાનો રસ્તો થાય. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પોતાના વક્તવ્યમાં કહ્યું કે ‘રાજપથ’ બ્રિટિશ રાજ માટે હતું, જેના માટે ભારતના લોકો ગુલામ હતા. ‘રાજપથ’ની ભાવના પણ ગુલામીનું પ્રતીક હતી. તેની સંરચના પણ ગુલામીનું પ્રતીક હતી. આજે તેના આર્કિટેક્ટ પણ બદલાયા અને તેનો આત્મા પણ બદલાયો. આ નિરંતર ચાલવાવાળી સંકલ્પ યાત્રા છે.
‘રાજપથ’ના સંદર્ભમાં કેન્દ્રીય મંત્રી મીનાક્ષી લેખી અનુસાર રાજપથનું તાત્પર્ય રાજાના વિચારની એવી માનસિકતા છે જે શાસિતો પર શાસન કરે છે. જ્યારે સ્વતંત્ર લોકશાહી અને નવા ભારતમાં જનતા કે પ્રજા સર્વોચ્ચ છે. સરકાર તેમ જ લોક સેવક અહીં જનતાની સેવાની જરૂરતોને પૂર્ણ કરવા માટે છે.
આપણા દેશના ઈતિહાસ પર નજર કરીએ તો રાજપથ સામ્રાજ્યવાદી શક્તિઓ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યો હતો અને આ રોડ ‘કિંગ્સવે’ અને ચાર રસ્તાને ‘ક્વીન્સવે’ તરીકે ઓળખાતો હતો. ‘ક્વીન્સવે’નું નામ બદલીને ‘જનપથ’ રાખવામાં આવ્યું, પરંતુ ‘રાજપથ’ ‘કિંગ્સવે’નું હિન્દી રૂપાંતર હતું. હવે તેને બદલીને ‘કર્તવ્યપથ’ કરવામાં આવ્યું છે. તેમણે વધુમાં કહ્યું હતું કે આઝાદી પછી જે ભાવનાથી વહીવટકર્તાઓ અને નેતાઓ સત્તામાં આવ્યા હતા તેઓ લોકો પર રાજ કરતા હતા, પરંતુ તમે તમારા લોકો પર રાજ કરતા નથી. જ્યારે પણ તમે કોઈ પદ પર છો, ત્યારે તમારી અંદર સેવાની ભાવના હોવી જોઈએ.
કર્તવ્યપથનો અર્થ
શું દર્શાવે છે
કર્તવ્યપથનો સામાન્ય અર્થ જવાબદારી કે ફરજનો માર્ગ થાય છે. વિશિષ્ટ રીતે કર્તવ્ય માર્ગની વિભાવના આપણને રાષ્ટ્ર, સમાજ, પરિવાર અને તમામ લોકો પ્રત્યેની આપણી ફરજો કોઈ પણ ભેદભાવ વિના નિભાવવા માટે પ્રેરિત કરે છે. મીનાક્ષી લેખીએ બંધારણમાં સમાવિષ્ટ મૂળભૂત ફરજોનો પણ ઉલ્લેખ કરી કીધું કે આપણો સમૃદ્ધ વારસો અને મિશ્રિત સંસ્કૃતિના જતન માટે આ પ્રેરણારૂપ છે. તેમણે ભારતીય પૌરાણિક કથા અનુસાર કર્તવ્યના વિષયને યાદ કરતાં કહ્યું કે અહીં માત્ર કર્તવ્ય જ પ્રમુખ છે, અધિકાર નહીં. તેની પાછળનું કારણ એ છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ પોતાના કર્તવ્યનું પાલન કરે છે તો બીજાના અધિકારો આપોઆપ પૂર્ણ થઈ જાય છે. ‘કર્તવ્યપથ’ રાષ્ટ્ર, સમાજ, પરિવાર અને તમામ લોકો પ્રત્યે તેમ જ પોતાના કર્તવ્ય માટે આ માર્ગ પર આવનાર કે પસાર થનાર દરેકને કર્તવ્ય માટે પ્રેરિત કરશે. આ શાસન વ્યવસ્થા હેઠળ રાષ્ટ્ર અને તેના લોકો પ્રત્યેની ફરજો નિભાવવાની વિચારસરણીમાં પરિવર્તન લાવશે.
કર્તવ્ય પથ માત્ર નવું નામ નથી, પરંતુ પ્રધાન સેવકનો સંદેશ છે કે દેશની સત્તાના કેન્દ્રનો માર્ગ શાસનનો નહીં, પણ કર્તવ્યનો છે. ગુલામીનાં પ્રતીકોમાંથી આઝાદી તરફનું આ બીજું મોટું પગલું છે. સાથે તે તમામ ભારતીયોને સંદેશ આપે છે કે નવા ભારતનો માર્ગ કર્તવ્યથી પસાર થાય છે, રાજાશાહી સામંતવાદી માનસિકતામાંથી નહીં.
‘કિંગ્સવે’ કે ‘રાજપથ’
નામ કેમ પડ્યું?
ઈ. સ. ૧૯૧૧માં અંગ્રેજોએ ભારતની રાજધાની કોલકાતાથી બદલીને દિલ્હી કરી હતી. રાજધાનીના સ્થળાંતરની ઔપચારિક જાહેરાત કરવા જ્યોર્જ ‘પંચમ’ ભારત આવ્યા હતા તેથી તેમના સન્માનમાં રસ્તાનું નામ ‘કિંગ્સવે’ રાખવામાં આવ્યું હતું. આ નામ રાખવાનું સૂચન સેન્ટ સ્ટીફન્સ કોલેજના ઈતિહાસના પ્રોફેસર પર્શિવલ સ્પિયરે આપ્યું હતું. દિલ્હીને રાજધાની બનાવતી વખતે અંગ્રેજો તેમની સલાહ પર રસ્તાઓનું નામકરણ કરતા હતા. પર્શિવલ સ્પિયરે જ અકબર રોડ, પૃથ્વીરાજ રોડ, શાહજહાં રોડ વગેરે નામો સૂચવ્યાં હતાં. આ રોડ ઈ. સ. ૧૯૨૦ની આસપાસ બાંધવામાં આવ્યો હતો. નવી દિલ્હીના મુખ્ય ડિઝાઇનર્સ એડવિન લુટિયન્સ અને હર્બર્ટ બેકર દ્વારા રોડ બાંધકામનો કરાર સરદાર નારાયણ સિંહને આપવામાં આવ્યો હતો. આઝાદી પછી ‘કિંગ્સવે’ પ્રજાસત્તાક દિવસની પરેડ માટે જાણીતું હતું. જોકે રસ્તાનું નામ ‘કિંગ્સવે’ જ રહ્યું. ઈ. સ. ૧૯૬૧માં નામ બદલીને રાજપથ કરવામાં આવ્યું હતું.
કિંગ્સવેની મૂર્તિને બદલે સુભાષચંદ્ર બોઝની મૂર્તિ
નરેન્દ્ર મોદીએ વધુમાં જણાવ્યું હતું કે આજે ઈન્ડિયા ગેટ પાસે આપણા રાષ્ટ્રીય નાયક નેતાજી સુભાષ ચંદ્ર બોઝની વિશાળ પ્રતિમા પણ સ્થાપિત કરવામાં આવી છે. ગુલામીના સમયે અહીં બ્રિટિશ રાજના પ્રતિનિધિની પ્રતિમા હતી. આજે તે જ સ્થળે નેતાજીની પ્રતિમા સ્થાપિત કરીને દેશે આધુનિક અને મજબૂત ભારતમાં પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા પણ કરી છે.
તેમણે આ સાથે ઉમેર્યું કે ખરેખર આ પ્રસંગ ઐતિહાસિક છે. આ અભૂતપૂર્વ છે. આપણે સૌ ભાગ્યશાળી છીએ કે આજે આપણે આ દિવસ જોઈ રહ્યા છીએ. તેના સાક્ષી સૌ બન્યા છીએ. સુભાષચંદ્ર બોઝ એવી મહાન વ્યક્તિ હતા જેઓ પદ અને સંસાધનોના પડકારોથી પર હતા. તેમની સ્વીકાર્યતા એટલી હતી કે સમગ્ર વિશ્ર્વ તેમને નેતા માનતું હતું. તેમનામાં સાહસ અને સ્વાભિમાન હતું. તેમની પાસે એક વિચાર અને દૃષ્ટિ હતી. તેમની પાસે નેતૃત્વની ક્ષમતા હતી. મોદીએ આગળ વાત કરી નેતાજી કહેતા હતા કે ભારત એવો દેશ નથી જે પોતાના ગૌરવશાળી ઈતિહાસને ભૂલી જાય. ભારતનો ગૌરવશાળી ઈતિહાસ દરેક ભારતીયના લોહીમાં છે. તેની પરંપરાઓમાં છે. નેતાજી ભારતના વારસા પર ગર્વ કરતા અને તેઓ શક્ય તેટલી વહેલી તકે દેશને આધુનિક બનાવવા માગતા હતા.
નવા ભારતમાં ઈતિહાસ ક્ષેત્રે શું શું બદલાયું?
નરેન્દ્ર મોદીએ કહ્યું કે આજે ભારત પાસે તેના આદર્શો છે, આયામ પણ પોતાના છે. આજે ભારતના સંકલ્પો આપણા છે, સાથે લક્ષ્ય પણ આપણાં છે. આજે આપણાં પથ અને પ્રતીકો પણ આપણાં છે. આજે ‘રાજપથ’નું અસ્તિત્વ ખતમ થઈ ગયું છે અને કર્તવ્યપથ બની ગયો છે. આજે જ્યોર્જ પંચમની પ્રતિમાના સ્થાને નેતાજીની પ્રતિમાને મૂકવામાં આવી છે તો ગુલામીની માનસિકતાના ત્યાગનું આ પહેલું ઉદાહરણ નથી. આ ન તો શરૂઆત છે કે ન તો અંત. જ્યાં સુધી મન અને માનસની સ્વતંત્રતાનું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત ન થાય ત્યાં સુધી સતત ચાલતી સંકલ્પ યાત્રા છે.
નવા ભારતમાં ગુલામીના કે ઔપનિવેસિક માનસિકતા સાથે જોડાયેલાં પ્રતીકો બદલાયાં છે. ઇન્ડિયન નેવીના ધ્વજમાં લાલ રંગમાં સેન્ટ જ્યોર્જ ક્રોસ ગુલામીના પ્રતીકને દૂર કરી શિવાજી મહારાજની શાહી મોહર પ્રેરિત ચિહ્નને સ્થાન આપ્યું. અંગ્રેજો દ્વારા આપેલા રેસ કોર્સનું નામ બદલીને ૭ જન કલ્યાણ માર્ગ કર્યું. બ્રિટિશ શાસન દ્વારા બનાવાયેલા ૧૫૦૦ જેટલા જૂના અનેક અપ્રચલિત કાયદાઓને રદ કર્યા. પહેલાં ફેબ્રુઆરીના આખરી દિવસે બજેટ રજૂ કરવામાં આવતું. હવે સરકાર દ્વારા આ પરંપરાને બદલીને બજેટ ફેબ્રુઆરીની પહેલી તારીખે જ રજૂ કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત ઝંડા ઉતારવાના સમારોહમાં એટલે કે ‘બીટિંગ દ સ્ટ્રીટ’ એબાઈડ વિથ મી ધૂન વગાડવામાં આવતી તેને બદલીને ‘ઐ મેરે વતન કે લોગો’ની ધૂન વગાડવામાં આવશે. પ્રથમ વખત આ સમારોહમાં ભારતીય વાદ્યયંત્રો સિતાર, સંતૂર અને તબલાનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો. અમર જવાન જ્યોતિને રાષ્ટ્રીય સમર સ્મારકની સાથે જોડી દેવામાં આવી. રાજપથ ઉપરાંત અનેક રસ્તાઓનાં નામ પણ બદલ્યાં છે. ઈ. સ. ૨૦૧૮માં નરેન્દ્ર મોદીએ નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝની ભાવના અનુરૂપ આંદામાન-નિકોબાર દ્વીપ સમૂહનાં ત્રણ નામો બદલ્યાં. બોઝ ઈ. સ. ૧૯૪૩માં આંદામાન-નિકોબાર દ્વીપ સમૂહનાં નામ બદલીને શહીદ અને સ્વરાજ દ્વીપ રાખવાનું ઇચ્છતા હતા. મોદી સરકારે રોસ આઈલેન્ડનું નામ બદલીને નેતાજી સુભાષચંદ્ર બોઝ દ્વીપ, નીલ આઈલેન્ડનું શહીદ દ્વીપ અને હૈવલોક આઈલેન્ડનું સ્વરાજ દ્વીપ કર્યું છે.
આવનારા સમયમાં હજુ ઘણાં બધાં સ્થળો/નામ/પ્રતિમાઓ બદલાવાની શક્યતાઓ જણાય છે.

પ્રતિશાદ આપો

તમારું ઇમેઇલ સરનામું પ્રકાશિત કરવામાં આવશે નહીં.