સ્વાર્થ અને લોભ વહાલાંને વેરી બનાવે છે: સંબંધોનું કોઈ મૂલ્ય રહેતું નથી

ધર્મતેજ

જિનદર્શન -મહેન્દ્ર પુનાતર

ક્રોધ, માન, માયા અને લોભ આ ચાર જડો જીવનના વૃક્ષને પાંગરવા દેતી નથી. આ ચાર કસાયો માણસને ઝંપવા દેતા નથી. આના કારણે માણસ ન વિચારવાનું વિચારી નાખે છે, ન બોલવાનું બોલી નાખે છે, અને ન કરવાનું કરી નાખે છે. સ્વાર્થ અને લોભ આવે છે ત્યારે માણસ ભાન ગુમાવી બેસે છે. આ ચાર અલગ અલગ વસ્તુ નથી પરંતુ એકબીજા સાથે સંકળાયેલી મનોવૃત્તિ છે. એક ચીજના આ ચાર મહોરાં છે. મહાવીર કહે છે આ ચાર શત્રુઓ છે જે માણસને સુખેથી રહેવા દેતા નથી.
ક્રોધ શા માટે આવે છે? જ્યારે કોઈપણ આપણા જીવનમાં બાધારૂપ બને છે ત્યારે રોષ પ્રગટે છે. કોઈ આપણને એક યા બીજી રીતે ખતમ કરવા ચાહે છે ત્યારે ગુસ્સાનો પાર રહેતો નથી. જે ચીજ આપણા જીવનના માર્ગમાં આડે આવશે અથવા અણગમો પેદા કરશે તેના પ્રત્યે ક્રોધ ઊભો થવાનો છે. દરેક માણસ પોતાની રીતે જીવવા માગે છે. તેમાં અંતરાય આવે ત્યારે ક્રોધ ઊભો થાય છે.
ક્રોધને કાબૂમાં રાખવાનું મુશ્કેલ છે. ક્રોધી માણસ શાંત દેખાય ત્યારે તે ખરેખર શાંતિ અનુભવી રહ્યો છે તેમ સમજવું નહીં. કોઈપણ માણસ બધો સમય સુધી ક્રોધમાં રહી શકે નહીં. પરંતુ બહાનું મળતા અંદરનો ક્રોધ ભભૂકી ઊઠે છે. ક્રોધ આપણે દૂર કરી શકતા નથી. કારણ કે આપણને તે દેખાતો નથી અને આપણે તેનો સ્વીકાર કરતા નથી. કોઈપણ માણસ પોતે ક્રોધી છે તેવું સ્વીકારશે નહીં. આપણે બીજાનો ક્રોધ જોઈ શકીએ છીએ પણ આપણો નહીં. એ સમયે આપણો ચહેરો આપણે જોઈ શકીએ તો ક્રોધને દૂર કરવાનું આસાન બની જાય. કોઈને આપણે કહીએ શા માટે ગુસ્સો કરો છો? તો તે કહેશે હું ક્યાં ગુસ્સો કરું છું હું તો સાચી વાત કરી રહ્યો છું. ક્રોધી માણસોને પોતાની વાત હંમેશા સાચી લાગતી હોય છે. દરેક માણસ પોતાને સારો સમજે છે. તેને ક્યાંય પોતાનો દોષ નજરે પડતો નથી. ક્રોધને આપણે સમજીએ, તેનો સ્વીકાર કરીએ અને બીજાનો પણ વિચાર કરીએ તો તેમાંથી બાર નીકળવાનો માર્ગ મળી રહે છે.
લોભમાં પણ આવું જ છે. લોભી માણસને પોતાનો લોભ દેખાતો નથી. તે પોતાને ઉદાર સમજે છે. લોભ બહાર દેખાતો નથી. તે મનની અંદરની ઝલક છે. ક્રોધ, માન, માયા, અને લોભ એ અહંકારના ઈંધણ છે. મોટેભાગે માણસ પાસે ધન દોલત વધતા જાય તેમ અહંકાર વધતો જાય છે. લોભ પણ વધે છે. મળ્યું હોય તે ઓછું લાગે છે. ધન, દોલત અને ઐશ્વર્ય હોય આમ છતાં માણસ નમ્ર રહે, કોઈપણ જાતનું અભિમાન રાખે નહીં અને બીજાને ઉપયોગી બને તે માણસ ખરેખર મોટો છે. ગરીબ માણસો પાસે અહંકાર કરવા જેવું કશું હોતું નથી અને લોભ પણ કેવી રીતે કરી શકે ? લોભ કરવા માટે પણ કશું હોવું તો જોઈએ ને? સ્વાર્થ બધામાં થોડે ઘણે અંશે હોય છે. સ્વાર્થ અને લોભ ઊભો થાય ત્યારે સગો દીકરો પણ વેરી બની જાય છે. સ્વાર્થ માણસને અંધ બનાવે છે. સ્વાર્થ, લોભ અને ક્રોધ છેવટે હિંસામાં પરિણમે છે. શાંત રહીને ક્રોધ કરી શકાતો નથી તેના માટે ઉકાળવું પડે છે. લોભના કારણે માણસ વધુ પરિગ્રહી બને છે. બધું ભેગું કરતું રહે છે. કશું છૂટતું નથી. કદીક આપવાનું મન થાય પણ ખિસ્સામાંથી હાથ બહાર નીકળતો નથી. લોભી માણસને ગમે તેટલું હોય સંતોષ થતો નથી.
જીવનના જે બધા પાપો છે તેના મૂળમાં સ્વાર્થ અને લોભ છે. પરિવારોમાં મિલકતોના ઝઘડા અને એકબીજા વચ્ચે વેરઝેર આના કારણે થતા હોય છે. જીવનમાં સંતોષ ન હોય તો જે કંઇ મળશે તે ઓછું લાગશે. દરેક માણસ સુખ ઈચ્છે છે એમાં કશો વાંધો નથી. પરંતુ તેને બીજા કરતા વધુ સુખ જોઈએ છે. બીજાના ભોગે સુખ જોઈએ છે. એટલે મુશ્કેલી ઊભી થાય છે. સૌની નજર ઉપર છે. કોઈ નીચે જોતું નથી. બીજા કરતા આપણે કેટલા પાછળ રહી ગયા તેનો આપણે ખ્યાલ કરીએ છીએ પરંતુ કેટલાથી આપણે આગળ છીએ તે વિચારવાનું મન થતું નથી. લાખો અને કરોડો લોકો એવા છે કે જેમને પેટ પૂરતું ભોજન નથી. જરૂરી વસ્ત્રો નથી. માથે છાપરું નથી. તેના કરતા આપણે કેટલા સુખી છીએ તેનો વિચાર કરવો જોઈએ અને આ અંગે પ્રભુની કૃપા સમજવી જોઈએ.
જીવનના હરેક ક્ષેત્રમાં વિકાસ અને પ્રગતિ માટે ઉચ્ચ ધ્યેય જરૂરી છે અને તે માટે પુરૂષાર્થ અનિવાર્ય છે. જીવનમાં જે કાંઈ પ્રાપ્ત થાય તેનો આનંદ માણવો જોઈએ અને જે સામે આવીને ઊભું રહે તેનો સહર્ષ સ્વીકાર કરવો જોઈએ. તેમજ ગમે તેવી મુશ્કેલી અને પડકાર ઊભો થાય તો તેનો સામનો કરવાની તૈયારી હોવી જોઈએ. જીવનમાં ઉંચા ઉઠવા માટેનો આ સાચો માર્ગ છે. આપણી પાસે શું છે તે મહત્ત્વનું નથી. પણ તેમાંથી આપણે કેટલો આનંદ અને કેટલું સુખ મેળવી શકીએ છીએ તે મહત્ત્વનું છે. સ્વાર્થ હોય, લોભ હોય, અસંતોષ હોય અને બીજાનું ઝૂંટવી લેવાની ભાવના હોય તો છેવટે કશું ભોગવી શકાતું નથી અને અંત પણ દુ:ખદાયી બને છે.
એક ગામમાં બે મિત્રો હતા. ગરીબીથી કંટાળીને નસીબ અજમાવવા માટે ઘેરથી નીકળ્યા હતા. જંગલમાંથી પસાર થઈને એક નગરની બહારનાં ભાગમાં આવેલી જૂની હવેલીના ખંડેરમાં રાતવાસો કરવા માટે રોકાયાં હતાં. સવારમાં પ્રાર્થના માટે ત્યાં રહેલાં સળીયાથી જગ્યા સાફ કરતાં હતાં ત્યારે કોઈ વસ્તુ સળીયા સાથે ટકરાવાનો અવાજ આવતાં ત્યાં થોડું ખોદતાં એક પેટી મળી આવી. તેમાં સોનાના ઘરેણાં હતાં.
એક મિત્રે કહ્યું: આપણે તો ધન કમાવા નીકળ્યા હતા. આપણું દળદર ફીટી ગયું. હવે કોઈ મોટા શહેરમાં જવાની જરૂર નથી. હવે આ ઘરેણાં પોટલીમાં બાંધીને આપણે ગામ પાછાં પહોંચી જઈએ અને ત્યાં ઘરેણાનું વજન કરાવીને સરખે ભાગે વહેંચી લઈશું અને મોજથી રહીશું. હવે કોઈ ચિંતા કરવાની જરૂર નથી.
બીજા મિત્રને પણ આ વાત ગળે ઉતરી ગઈ અને બંને જણ ગામ પાછાં જવા નીકળ્યા. રસ્તામાં એક ગામ આવ્યું. બંને થાકી ગયાં હતાં. ભૂખ પણ લાગી હતી. ગામની બહાર કૂવા પાસે એક વૃક્ષ નીચે વિસામો લેવા બેઠા.
એક મિત્રે કહ્યું: આ પોટલી સાચવ, હું ગામમાં જઈને ખાવાનું લઈ આવું છું. મિત્ર ગામમાં ખાવાનું લેવા ગયો. રસ્તામાં ચાલતો ચાલતો વિચાર કરતો જાય છે. પોતે એકલો હોત તો આ બધાં ઘરેણાં પોતાને મળી જાત. સોનાનાં ઘરેણાં તેના મગજમાં ઘૂમવા લાગ્યા. તેણે વિચાર્યું હું એકલો નીકળવાનો હતો પણ આને સાથે લઈને ભૂલ કરી. તેણે વિચાર્યું મીઠાઈ ખરીદીને તેમાં ઝેર ભેળવી દઈશ એટલે કાંટો નીકળી જશે.
ગામમાંથી પાછા આવીને ઝેર ભેળવીને મીઠાઈ મિત્રને આપીને કહ્યું દોસ્ત તું ખાવાનું શરૂ કર. હું કૂવામાંથી પાણી ખેંચીને લાવું છું અને તે કૂવા તરફ ગયો.
આ બાજુ વૃક્ષ નીચે થેલી સાચવીને બેઠેલા મિત્રનાં મનમાં પણ પાપનો કીડો સળવળી રહ્યો હતો. તે પણ લોભમાં અંધ બની ગયો હતો. તેણે વિચાર્યું કે પેલો પાણી ભરવા ગયો છે. તેને ધક્કો મારીને કૂવામાં ધકેલી દઉ તો આ બધા ઘરેણાં મારા થઈ જાય. તે ઊભો થયો અને કૂવા નજીક ગયો અને કહ્યું મિત્ર તું થાકી ગયો હોઈશ. લાવ પાણી ખેંચી આપું. આમ કહીને તેણે મિત્રને જોરદાર ધક્કો મારીને ઊંડા પાણીમાં ધકેલી દીધો. પછી વૃક્ષ હેઠળ આવીને મોજથી મીઠાઈ ખાધી. મીઠાઈમાં ઝેર ભેળવેલું હતું એટલે તેનું પ્રાણપંખેરું પણ ઉડી ગયું. સ્વાર્થ અને લોભમાં અંધ બનીને બંને મિત્રો એકબીજાના સંહારક બન્યા. ઘરેણાંની પોટલી એમ ને એમ પડી રહી અને બંનેએ જાન ખોયો. ખોટું કામ કરીને મેળવેલું સુખ લાંબો સમય ટકતું નથી. સ્વાર્થ આવે ત્યારે માણસ હેવાન બની જાય છે. વ્હાલાને વેરી બનતા વાર લાગતી નથી.
જીવનમાં સ્વાર્થનો સંઘર્ષ છે. પ્રત્યેક માણસ પોતાનો સંકુચિત સ્વાર્થ જુએ છે અને તેમાં સુખ સમાધાન માને છે. સ્વાર્થ વધુ ઘેરો બને છે ત્યારે મતાગ્રહ, હઠાગ્રહ અને ઝનૂન ઉમેરાય છે. આ માટે માણસ બધું કરી ચૂકે છે. આમાં સંબંધોનું કોઈ મૂલ્ય રહેતું નથી. દૃષ્ટિ સીમિત બની જાય છે. સ્વાર્થના કારણે અસત્ય, અનીતિ, હિંસા, જૂઠ અને કપટનો સહારો લેવાય છે. આમાં સૌથી વધુ શ્રદ્ધા અને વિશ્ર્વાસનો ભોગ લેવાય છે. સામાન્ય માણસ થોડુંક કહેવાતું સુખ મેળવવા અથવા અજ્ઞાનવશ થઈને અનીતિ આચરે છે જ્યારે શક્તિશાળી માણસો સત્તા, કીર્તિ, પદ અને પ્રતિષ્ઠા માટે જુઠા કાવાદાવા અને ફરેબ રચે છે અને શતરંજના આટાપાટા ખેલે છે.
જીવનમાં થોડું વધુ મેળવવા માટે કેટલું બધું ગુમાવીએ છીએ તેનો ખ્યાલ રહેતો નથી. સ્નેહ અને પ્રેમના સબંધોનો વિચ્છેદ ઉડાવી દઈએ છીએ. બધું મળશે પણ સ્નેહીજનોનો પ્રેમ ગુમાવ્યા પછી પાછો નહિ મળે. મન મોતી ને કાચ તૂટયા પછી પાછા સંધાતા નથી.

1 thought on “સ્વાર્થ અને લોભ વહાલાંને વેરી બનાવે છે: સંબંધોનું કોઈ મૂલ્ય રહેતું નથી

પ્રતિશાદ આપો

તમારું ઇમેઇલ સરનામું પ્રકાશિત કરવામાં આવશે નહીં.