‘સેવ એન એલીફન્ટ’: સાયબર ફ્રોડનું નવું શસ્ત્ર

રોજ બરોજ

રોજ બરોજ – અભિમન્યુ મોદી
‘સેવ એન એલીફન્ટ’ છેલ્લા એક સપ્તાહમાં ઈન્ટાગ્રામમાં આ પોસ્ટ ભારે વાઇરલ થઈ. ભારતના લોકો એટલા ભોળા કે વાત જ ન પૂછો ઇન્સ્ટાગ્રામમાં એક વ્યક્તિના સ્ટેટ્સમાં એવી પોસ્ટ નિહાળે છે જેમાં એક હાથી તથા તેનું બચ્ચું બતાવવામાં આવ્યું છે અને લખ્યું છે કે, “આ પ્રજાતિના હાથીની સંખ્યા વિશ્ર્વમાં ઘટી રહી છે. તમે પણ સેવ એન એલીફન્ટ મુવમેન્ટમાં સહભાગી બનો, અમારી સંસ્થાને એક ડૉલરનું દાન કરો અને જો ન કરી શકો તો આ સ્ટોરીને તમારા આઈડી પર શેર કરો અને અમે ૦.૦૧ ડોલર હાથીઓના વિકાસ માટે શેર ખર્ચીશું.. આ વાંચીને આખું ભારત ‘હાથી બચાઓ અભિયાન’ માં લાગી ગયું અને ઇન્સ્ટાગ્રામના દર બીજા યુઝરની સ્ટોરીમાં આ જ પોસ્ટ જોવા મળે છે.
એક સમય હતો કે જયારે નાણાકીય સહાય પ્રાપ્ત કરવા માટે કોઈ સંસ્થા દ્વારા નુક્કડ નાટક ભજવવામાં આવે, અખબારમાં અને ટીવી ચેનલમાં જાહેરખબર આપવામાં આવે કે તેમને એક ઊદત કાર્યની પૂર્તિ અર્થે ચોક્કસ ફંડની જરૂર છે. જેથી લોકો તેમની મદદે આવે.. અહીં એ નોંધવું રહ્યું કે અખબારમાં અને ટીવી ચેનલમાં જે પ્રકાશિત થાય છે તેની સંપૂર્ણપણે ચકાસણી કરવામાં આવે છે એ બાદ જ તેને પ્રસારિત કરવામાં આવે છે. જેને પગલે મીડિયા હાઉસની વિશ્ર્વસનીયતા જળવાઈ રહે અને લોકોને પણ છેતરપિંડીનો શિકાર બનવું ન પડે.. પરંતુ છેલ્લા ૧૦ વર્ષમાં વૈશ્ર્વિક સ્તરે વિકસેલી ટૅક્નોલૉજીએ પોતાના સોફ્ટવેરમાં એટલા બધા ફીચર્સ ઉમેરી દીધા કે હવે બધું સરળ થઈ ગયું છે. હવે જેટલા એનજીઓ છે એ ઇન્સ્ટાગ્રામ અને ફેસબુકમાં તેમની સંસ્થાની માહિતી સાથે એક પેજ બનાવે છે. એ બન્યા બાદ તેઓ વેરિફિકેશન માટે અરજી કરે છે.
તેની ચકાસણી થયા બાદ જ એનજીઓને બ્લ્યુ ટીક મળે છે. જે દર્શાવે છે કે આ પેજમાં આલેખવામાં આવેલ પ્રત્યેક માહિતી સાચી છે અને ઇન્સ્ટાગ્રામ અથવા ફેસબુક એ વાતને પુષ્ટિ કરે છે આ પેજ સાચું છે..કોઈ ફેક આઈ ડી નથી. આ વેરિફિકેશન ઇન્સ્ટાગ્રામ અને ફેસબુકના ‘ફંડ રેઝર ફીચર’ માટે જરૂરી છે. અર્થાત કોઈ યુઝર એનજીઓના પેજ પર આવે અને સંસ્થાની કાર્યપ્રણાલીથી ખુશ થઇને દાનની સરવાણી વહાવવા ઈચ્છે તો તે ઇન્સ્ટાગ્રામ અથવા ફેસબુક બન્નેમાંથી કોઈ એક એપ્લિકેશન મારફત સંસ્થાના એકાઉન્ટમાં કાવડિયા જમા કરી શકે છે. હવે જો યુઝર એવું કરવા નથી ઈચ્છતો તો તે પોતના સ્માર્ટ ડિવાઈઝમાં ‘ફંડ રેઝર ફીચર’ એક્ટિવ કરી શકે છે. જેના માધ્યમથી યુઝર આ પોસ્ટને જેટલી વખત શેર કરે તેટલી વખત સંસ્થાના એકાઉન્ટમાં ઇન્સ્ટાગ્રામ અથવા ફેસબુક એક ડૉલરને ડોનેશન સ્વરૂપે જમા કરે છે. અહીં ડોનેશનની લિમિટ પણ નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે. જેમાં એનજીઓ ૫૦૦ ડોલર સુધીની રકમ જ ડોનેશન સ્વરૂપે સ્વીકારી શકે છે. અહીં સવાલ થાય કે આ ૦.૦૧ ડોલર કપાઈ ક્યાંથી?? સ્વાભાવિક છે યુઝરના એકાઉન્ટમાંથી.., જેમાં યુઝરે પોતાના ઇન્સ્ટાગ્રામ કે ફેસબુક એકાઉન્ટમાં પેટીએમની જેમ અમુક રકમ જમા કરાવવાની રહેશે.. આ ફીચર લોન્ચ થયાને હજુ માંડ ૩ મહિના જ થયા છે અને તેને સાઉદી અરેબિયા, અમેરિકા, બ્રિટન અને દુબઇ પૂરતું જ લોન્ચ કરવામાં આવ્યું છે. ઇન્સ્ટાગ્રામ અને ફેસબુકના ભારત સ્થિત યુઝર માટે આ સુવિધા ઉપલબ્ધ જ નથી. ત્યારે વાઇરલ થયેલી પોસ્ટ પર અનેક પ્રશ્ર્નો ઉદ્ભવે છે.
સૌથી પહેલા તો પ્રશ્ર્ન થાય કે ભારતમાં આ રીતે કોઈની સ્ટોરી રી-પોસ્ટ કરવાથી પૈસા મળે? તો તો દેશમાં ૨૪ કલાક ફોનને વળગીને રહેતી નેટિઝન્સની પ્રજા કરોડો અને અબજોમાં આળોટતી હોય ને… બીજો સવાલ જે સ્ટોરી લોકો પોસ્ટ કરે છે તેમાં એક ડૉલર વધતો પણ નથી અને ઘટતો પણ નથી તો તેની વિશ્ર્વસનીયતાનું મૂલ્યાંકન કઈ રીતે કરવું ? ત્રીજો સવાલ જો ડૉનેશન થયું તો કઈ રીતે થયું? ક્યાં થયું? ક્યા ખાતામાં થયું? પૈસા ક્યા બેન્ક એકાઉન્ટમાંથી કટ થયા તેની તસ્સુભારની માહિતી પણ ઇન્સ્ટાગ્રામમાં ઉપલબ્ધ નથી.
ઇન્સ્ટાગ્રામમાં વાઇરલ થયેલી આ પોસ્ટે દેશમાં ભારે ચર્ચા જગાવી. ખાસ તો જે સંસ્થાના ઓઠા તળે ડોનેશન એકત્ર કરવાની મુહિમ ચલાવવામાં આવી રહી છે તે ‘સેવ ધ એલિફન્ટ’ એક યૂકે રજિસ્ટર્ડ કંપની છે, તેનું હેડક્વાર્ટર કેન્યામાં છે અને તે પેટકો પેટ્સ નામની એક વેબસાઈટ ચલાવે છે. તથા તેના ઇન્સ્ટાગ્રામ પેજ પણ ચાલે છે. હવે આ ઇન્સ્ટાગ્રામ પેજ માત્ર હાથીઓ માટે જ નહીં પણ સેવ ધ ટર્કી, સેવ ધ યુક્રેન, બળદ, ગાય, શ્ર્વાન, વાનર સહિત અનેક પ્રજાતિના રક્ષણ માટે સોશિયલ મીડિયામાં ડોનેશન ધીરતા પેજ બનાવે છે. પણ જે રકમ તેમાં એકઠી થાય છે તેનો લોકકલ્યાણ અર્થે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોય તેવો ઉલ્લેખ જોવા મળતો નથી. તેના સંચાલકો કોણ છે તેની માહિતી પણ વેબસાઈટમાં ઉપલબ્ધ નથી. છતાં પણ આપણા આધુનિક દુનિયાના રંગે રંગાયેલા નેટિઝન્સ પૂરતી ઇન્ફોર્મેશન એકઠી કર્યા વિના ચૅરિટી કરવા નીકળી પડ્યા છે.
અહીં એ સમજવાની જરૂર છે કે સોશિયલ નેટવર્ક પર સુપ્રીમસી સ્થાપવાની વોર ચાલે છે. ફેસબુકના સબસ્ક્રાઈકારો ઘટી રહ્યા છે અને ઇન્સ્ટાગ્રામ છવાઈ રહ્યું છે. ટીનેજર્સ ફેસબુકથી દૂર રહે છે અને ઇન્સ્ટાગ્રામને વધુ પસંદ કરે છે. છેલ્લા કેટલાક સર્વે અનુસાર ઇન્સ્ટાગ્રામ લોકપ્રિયમાં આગળ નીકળી રહ્યું છે. ભારતમાં રીલ્સ નિહાળવા અને બનાવવા પાછળ દૈનિક એક વ્યક્તિ પોતાના મહત્ત્વ ૧૪ કલાક ફાળવે છે. આવા સમયે ઇન્સ્ટાગ્રામના સર્વેસર્વા માર્ક ઝુકરબર્ગ તેમાં નવા ફીચર ઉમેરીને નાણાં રળી રહ્યા છે.
ઝુકરબર્ગ ઈચ્છે તો ‘સેવ એન એલીફન્ટ’ની પોસ્ટને ક્ષણના બીજા ભાગમાં ડીલીટ કરી શકે છે પણ તેમની કૃપાથી જ તો આ પોસ્ટ હજુ પણ વાયરલ થઈ રહી છે. જો કે તેને વાયરલ કરનારા ટેક્નોક્રેટ્સની મનછા શું છે તે જાણી શકાયું નથી પણ જો આ પોસ્ટ સફળ થશે તો ચોક્કસ પણે ઇન્સ્ટાગ્રામ ભારતમાં પણ ‘ફંડ રેઝર ફીચર’ એક્ટિવ કરી દેશે.., અને તસ્કરીની નવી ટ્રીક શરૂ થઈ જશે. આ પ્રકારની પોસ્ટ ઇન્સ્ટાગ્રામ પર વાઇરલ થવી એ કોઈ નવી વાત નથી. આ પૂર્વે પણ લોકડાઉનના દિવસોમાં સોનુ સુદ અને વડા પ્રધાન મોદીના નામે અનેક ટ્રસ્ટ ખુલી ગયા હતા. જેમાં નેટિઝન્સને માત્ર એક રૂપિયો ડોનેટ કરવાની અપીલ કરવામાં આવી હતી. ખાસ્સા સમય સુધી ભારત અને વિદેશની ભોળી પ્રજાએ એક-એક રૂપિયા ભરીને ધનના ઢગલા ખડકી દીધા. જયારે પીએમ અને સોનુ સુદના આ બાબતની જાણ થઈ ત્યારે તેમણે અપીલ કરી હતી કે આવી કોઈ પણ પ્રકારની પોસ્ટનું સમર્થન તેઓ કરતા નથી અને તેમણે આવી કોઈ અપીલ કરી નથી. જયારે આ વાયરલ પોસ્ટ મુદ્દે કાયદાકીય પગલાં લેવાયા ત્યારે ખબર પડી કે કોઈ હેકરે આવી ટીખળ કરી હતી.
સ્માર્ટફોનમાં મગજ અને આખો ખૂંપાવતા પહેલા ખુલ્લા મને વિચારવાની જરૂર છે કે તેમાં બ્લિન્ક થતી લિંક શું ખરેખર લોકસેવા અર્થે બનેલી છે ? ટ્વિટરે લોકોને વિચારો વ્યક્ત કરવાનું પ્લેટફોેર્મ પુરું પાડયું પરંતુ તે પ્લેટફોર્મ લોકોના પૈસે તગડું થતું ગયું હતું. જ્યારે ટ્વિટર ૪૩ અબજ ડૉલરમાં વેચવાની વાત વહેતી થઈ ત્યારે ખબર પડીકે લોકોએ ઉડાડેલા પોતાના વિચારોના કંદમૂળમાંથી ટ્વિટરે કરોડો ઊભા કર્યા છેે. ફેસબુક અને ઇન્સ્ટાગ્રામ પણ કરોડો ડોલર કમાઇને ઓપિનિયન આપનારાઓની ચોટલી પોતાના હાથમાં રાખેે છે. એટલે કે યુઝરનો ક્રિએટીવ ઓપિનિયન પણ તે ઈચ્છે ટાયરે ડીલીટ કરી શકે છે… છતાં ‘સેવ એન એલીફન્ટ’ હજુ પણ વાઇરલ થઈ રહી છે.. જે ઇન્સ્ટાગ્રામની મેલી મુરાદને સ્પષ્ટ કરે છે. કોઈ પણ નવી શોધ અસ્તિત્વમાં આવે એ પહેલા તેનો સામાન્ય જનતા પર પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. પ્રયોગ બાદ પ્રાપ્ત થયેલા તારણોથી જ સ્પષ્ટ થાય છે કે આ શોધ કેટલી સફળ થશે. ત્યારે ભારત ઇન્સ્ટાગ્રામના ‘ફંડ રેઝર ફીચર’ની પ્રયોગશાળા બની ગયું હોય તેવું સામે આવી રહ્યું છે. ઇન્ટરનેટ પર એક સમયે વાઇરસ એટેકથી ચેતવાનું હતું હવે સાયબર ફ્રોડ કરનારાઓથી ચેતતા રહેવાની સલાહો અપાય છે. લોભ અને લાલચ એવી ચીજ છે કે જે ઇન્ટરનેટ નહોતું ત્યારથી લોકોના જીવનમાં ખલનાયક બનીને કામ કરે છે. વધુ કમાવી લેવાની લાલચ અનેકને ફસાવી ચૂકી છે. શેરબજારથી માંડીને મોટા ઉદ્યોગો આવી લાલચમાં ફસાતા આવ્યા છે. એાનલાઇન ફ્રોડ કરનારાઓ કાયદાની મર્યાદાના જાણકાર હોય છે. આ લોકો જાણે છે કે પોલીસ સ્ટેશનોમાં અરજી પર કામ ચલાવાય છે. જેમના બેંકમાં કરંટ એકાઉન્ટ હોય, જેમની વેબસાઇટ હોય, જે કંપનીના ડાયરેક્ટરોના ફોન નંબર હોય છતાં તેમના સુધી પહોંચતા સમય લાગે છે. ત્યાં સુધીમાં ફ્રોડ કરનારા બેંક ખાતા વગેરે બંધ કરીને રફુચક્કર થઇ જાય છે. સિસ્ટમમાં ઉણપ જોવા મળે છે એટલે ફ્રોડ કરનારાઓની હિંમત વધતી રહી છે. આવા સમયે ચેતવાની જરૂર છે. જો ઘરની બહાર નીકળે દરવાજાને તાળું મારી તેને પણ બબ્બેવાર ચકાસતા હોય તો ૫થી ૬ ઇંચની ડિસ્પ્લે ધરાવતા ડિવાઈઝમાં વ્યક્તિએ તેની પરસેવાની કમાણીથી લઈને પર્સનલ માહિતી ઉપલબ્ધની સંગ્રહિત કરી છે જો તેમાં કોઈ તરાપ મારશે તો કાયદાકીય પગલાં લેવા જ પડશે અને દુર્ઘટના બાદ સલામતી સેવવા તત્પર થવાની ફરજ પડશે.. પોલીસનો સાયબર ક્રાઇમ સેલ વારંવાર લોકોને જાગૃત કરવા પ્રયાસ કરે છે પરંતુ સોશિયલ મીડિયાની સપ્તરંગી દુનિયામાં ખોવાયેલી પ્રજાને એવી ગાઇડલાઇન્સ દેખાય જ નહીં.. પછી છેતરપિંડીનો શિકાર બનીને ના છૂટકે સ્માર્ટફોનનું વળગણ છોડવાની થિયરીઓ અપનાવામાં આવે છે. તો ‘પાણી પહેલા પાળ’ ન બાંધી શકાય?

 

પ્રતિશાદ આપો

તમારું ઇમેઇલ સરનામું પ્રકાશિત કરવામાં આવશે નહીં.