જમ્મુ-કાશ્મીરમાં નવા પચીસ લાખ મતદારો: આતંકના અભયારણમાં લોકશાહીની જીત થશે?

રોજ બરોજ

રોજ બરોજ – અભિમન્યુ મોદી
તમે પહેલીવાર મત ક્યારે આપ્યો ? ના.. આ બાલિશ સવાલ નથી. ભારતમાં જન્મેલા જુવાનિયાઓને ૧૮ વર્ષે મતાધિકારનો વિશેષ અધિકાર તો મળી જાય છે પણ ઘણાંને વોટિંગ પ્રત્યે સખત નફરત છે એટલે ભાજપ, કૉંગ્રેસ, આપ, એનસીપી, સપા, બસપા, એનડીએ, અકાલી દળ, શિવસેના, તૃણમૂલ કૉંગ્રેસ જેવા એક હજાર પક્ષ આવીને એક કરોડ વાયદાઓ કરે તો પણ આજના આધૂનિક યુવક કે યુવતીઓનો મૂડ ન હોય તો મત આપવા ન જાય અને જો જાય તો વોટિંગ કર્યા બાદ તેની કોમળ આંગળીઓ પર લગાડવામાં આવતી ભૂખરા રંગની સ્યાહીથી તેઓ કંટાળી જાય છે. પણ વિચારો તમે ધરતી પરના સ્વર્ગ પર વસવાટ કરો છે. પણ ત્યાં તમને મત આપવાનો અધિકાર નથી. તમને કોઈ પ્લોટ ગમી ગયો તો તે ખરીદવાનો અધિકાર નથી, મનગમતી ભાષા બોલવાનો અધિકાર નથી, મનગમતા પાત્ર સાથે લગ્ન ન કરી શકો, હમણાં હર ઘર તિરંગા અભિયાન ચાલ્યું તેમ તિરંગો ફરકાવવાનો અધિકાર નથી તો કેવું લાગે!.. આ વિસંગતતાને ૫ ઑગસ્ટ, ૨૦૧૯ના રોજ મોદી સરકારે નાબૂદ કરીને ઇતિહાસ રચી દીધો. જયારે જમ્મુ અને કાશ્મીરના વિશેષ અધિકારો નાબૂદ કરી અને લદ્દાખને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ જાહેર કર્યો..
ગાત્રો થીજાવે એવી ઠંડી હવાઓ ફેલાવતા કાશ્મીરમાં વર્ષોથી આતંકની આગ ફેલાયેલી છે. અને આ અગનજ્વાળામાં લાખો નિર્દોષ લોકોએ પોતાના જીવની આહૂતિ આપી દીધી છે છતાં આજે પણ અહીં શાંતિ ડહોળવાના પ્રયાસ આતંકીઓ દ્વારા થતા જ રહે છે. વિચારો કાશ્મીરમાં એક પણ થિયેટર નથી. ત્યાંની પ્રજાએ ૭૦ એમએમની સ્ક્રીન પર ક્યારેય ફિલ્મ જોવાનો આનંદ લીધો જ નથી. ટ્રાવેલ ડેસ્ટિનેશન બનેલી આ ભૂમિ પર અસંખ્ય ફિલ્મોના શૂટિંગ થયા અને ઘણાંએ તો કાશ્મીરની વિકટ પરિસ્થિતિનું વર્ણન પણ કર્યું છતાં સ્થાનિકોએ તો ટીવીમાં ફિલ્મ જોઈને મન મનાવી લીધું. મનોરંજનનું સુખ તો અહીંયા છે જ નહીં.. જેવા હુલ્લડ ફાટે એ ભેગું ઇન્ટરનેટ બંધ, ફોન બંધ, ટીવી બંધ, ઘરની બહાર સેનાનો ચોકી પહેરો અને બારી ખોલીને બહાર શું થયા છે એ જોવાની પણ સત્તા નહીં.. આવી દયનિય સ્થિતમાં કોઈ કેવી રીતે જીવી શકે..! એમાંય “ધ કાશ્મીર ફાઇલ્સ ફિલ્મે રજૂ કરેલો નરસંહાર તો હૈયું હચમચાવી દે.., પણ પહાડોથી ઘેરાયેલા અને પહાડી માનસિકતા ધરાવતી કાશ્મીરની ખમીરવંતી પ્રજા આજે પણ આ બધું હસતે મોઢે સહન કરે છે. પરંતુ છેલ્લા ૪ વર્ષમાં આ સ્થિતિ બદલાય ગઈ છે.
૩૭૦ની કલમ રદ થયા બાદ કાશ્મીરની પ્રજાને અધિકાર મળ્યા, મુક્ત મને જીવવાની સત્તા મળી. કાશ્મીરનો ઘણો વિકાસ થયો છે અને હવે કાશ્મીરમાં ખરા અર્થમાં લોકશાહીની ઢબે મતદાન થવાની પણ શક્યતાઓ વર્તાઈ રહી છે. આગામી નવેમ્બર-ડિસેમ્બરમાં જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પહેલી વખત ચૂંટણી યોજાઈ શકે છે. અહીં પહેલી વખત સ્થાનિકોની સાથે બિનકાશ્મીરીઓને વોટનો અધિકાર આપવાની સરકારે તૈયારી દર્શાવી છે.
આ અંગે જમ્મુ-કાશ્મીરના ચીફ ઈલેક્શન કમિશનર હૃદેશ કુમારે એક પ્રેસ કોન્ફ્રન્સનું આયોજન કર્યું હતું. જેમાં તેમણે જણાવ્યું કે, વર્ષ ૨૦૧૯માં જમ્મુ-કાશ્મીરમાંથી કલમ ૩૭૦ નાબૂદ કર્યા પછી અને જમ્મુ-કાશ્મીરને રાજ્યમાંથી વિભાજન કરી બે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ જાહેર કર્યા પછી કેન્દ્ર સરકારે યોગ્ય સમયે જમ્મુ-કાશ્મીરનો રાજ્યનો દરજજો પાછો આપવાનું તેમજ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં વિધાનસભા ચૂંટણી યોજવાની ખાતરી આપી હતી. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં રહેતા અન્ય રાજ્યના લોકોએ મતદાર યાદીમાં તેમનું નામ નોંધાવવું પડશે. જોકે, આ માટે તેમણે નીવાસી પ્રમાણપત્ર એટલે કે જમ્મુ-કાશ્મીરનું ડોમિસાઈલ સર્ટિફટિફિકેટ રજૂ કરવાની જરૂર નથી. તેમણે ઉમેર્યું કે, અન્ય રાજ્યોના સશસ્ત્ર બળના જવાનો, જે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં નિયુક્ત હોય તેઓ પણ તેમનું નામ મતદાર યાદીમાં સામેલ કરી શકશે અને મતદાન કરી શકશે.
ચૂંટણી કમિશનરે સ્પષ્ટ કર્યું કે, અન્ય રાજ્યના લોકોને મતદાન કરવા પર કોઈ પ્રતિબંધ નથી. કોઈ વ્યક્તિ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં કેટલા સમયથી રહે છે તેનાથી કોઈ ફરક નથી પડતો. અન્ય રાજ્યની વ્યક્તિ જમ્મુ-કાશ્મીરમાં રહે છે કે નહીં તે અંગે અંતિમ નિર્ણય ઈઆરઓ કરશે. અહીં ભાડે રહેતા લોકો પણ મતદાન કરી શકશે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરે ઉમેર્યું કે, આ નિર્ણયના પગલે જમ્મુ-કાશ્મીરની મતદાર યાદીમાં ૨૫ લાખ જેટલા નવા મતદારોનો સમાવેશ થશે. મતદાર યાદીમાં નામ સામેલ કરવાની એકમાત્ર શરત એ છે કે વ્યક્તિએ તેના મૂળ રાજ્યની મતદાર યાદીમાંથી તેનું નામ રદ કરાવવું પડશે.
છેલ્લી બે ચૂંટણીના આંકડોનું અવલોકન કરીએ તો ૨૦૧૪માં વિધાનસભાની ચૂંટણી યોજાઈ હતી. એ સમયે કોઈપણ પક્ષને બહુમતી મળી ન હતી. આવી સ્થિતિમાં પીડીપી અને ભાજપે મળીને જમ્મુ-કાશ્મીરમાં સરકાર બનાવી છે. ૧ માર્ચ, ૨૦૧૫ના રોજ, મુફ્તી મોહમ્મદ સઈદ બીજેપીના સમર્થનથી બીજી વખત મુખ્યમંત્રી બન્યા, પરંતુ ૭ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૬ના એક વર્ષમાં તેમનું અવસાન થયું. એ બાદ લગભગ ૩ મહિના સુધી રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિશાસન હતું. ફરીથી ભાજપના સમર્થન સાથે મુફ્તી મોહમ્મદ સઈદના પુત્રી મહેબૂબા મુફ્તી ૪ એપ્રિલ ૨૦૧૬ના રોજ પ્રથમ વખત રાજ્યના મુખ્યમંત્રી બન્યા, પરંતુ ૨૦૧૮માં ભાજપે સમર્થન પાછું ખેંચ્યું. આ પછી ૯ જૂન ૨૦૧૮ના રોજ મહેબૂબા મુફ્તીની સરકાર પડી ગઈ. ત્યારથી જમ્મુ-કાશ્મીરમાં રાષ્ટ્રપતિશાસન લાગુ કરવામાં આવ્યું છે અને હવે નવા મતદારોની સાથે ફરીથી ચૂંટણી યોજાશે.
રાજ્ય ચૂંટણીપંચની આ જાહેરાત પછી કાશ્મીરના સ્થાનિક નેતાઓએ સરકાર વિરુદ્ધ વિવાદનો વાવટો ફરકાવી દીધો છે. જો આ રીતે ૨૫ લાખ નવા મતદારો જોડાશે તો કાશ્મીરમાં વર્ષોથી પોતાનું એકચક્રી શાસન ચલાવતા રાજકીય પક્ષોના મૂળિયાં હલી જશે. એટલે જ કાશ્મિરના સ્થાનિક નેતાઓએ સોશિયલ મીડિયા પણ નવા મતદારો અંગે વિરોધ વ્યક્ત કર્યો હતો. જેમાં તેમાંય નેશનલ કોન્ફરન્સના ઉપાધ્યક્ષ ઉમર અબ્દુલ્લાએ તો વિરોધ કરતા કર્યા કહ્યું હતું કે, “ભાજપ કાશ્મીરમાં રાજ કરવા માટે મતદારોની આયત કરે છે. “ધ જમ્મુ અને કાશ્મીર પીપલ્સ ડેમોક્રેટિક પાર્ટીના મહબૂબા મુફ્તીએ કહ્યું હતું કે, ચૂંટણીપંચનો નિર્ણય ભાજપને ફાયદો પહોંચાડનારો અને ચૂંટણીને પ્રભાવિત કરનારો છે. “જયારે પીપલ્સ કોન્ફરન્સના અધ્યક્ષ સજજાદ લોને કહ્યું હતું કે, નવા મતદારોના આગમનથી કાશ્મીરમાં લોકશાહી ખતમ થઈ જશે.
તેમના આ નિવેદનનું શું અર્થઘટન કરવું! મતદાન કરવાથી લોકશાહી કઈ રીતે ખતમ થઈ જાય? પણ એટલું તો સ્પષ્ટ છે કે તેનાથી ભાજપને ફાયદો થશે. કારણ કે જો જમ્મુ-કાશ્મીરના વોટર લિસ્ટમાં નવા ૨૫ લાખ મતદારો જોડાય તો તેમાં મોટા ભાગે એવા લોકો હશે, જેઓ અન્ય રાજ્યોમાંથી આવીને વસ્યા છે, તો એનાથી રાજ્યનું ચૂંટણી સમીકરણ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ જશે. કાશ્મીરમાં વર્ષોથી માત્ર બે પાર્ટી- નેશનલ કોન્ફરન્સ અને ધ જમ્મુ અને કાશ્મીર પીપલ્સ ડેમોક્રેટિક પાર્ટીનો દબદબો રહ્યો છે. ત્યાંની પ્રજાના માનસમાં ૩૭૦ રદ થયા બાદ ભાજપે પોતાની જગ્યા બનાવી લીધી છે અને કૉંગ્રેસમાં તો આંતરિક જૂથવાદ અટકાવવાનો નામ નથી લેતો. ગત ૧૬ ઑગસ્ટે જમ્મુ-કાશ્મીરના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી અને કૉંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા ગુલામ નબી આઝાદે પણ પ્રદેશ કેમ્પેન કમિટિના અધ્યક્ષ બનાવવામાં આવ્યાના ૨ કલાક પછી રાજીનામું આપ્યું હતું. રાજીનામું આપવાનું કારણ હજી સ્પષ્ટ નથી.
નવા મતદારોની સાથે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં લોકસભા અને વિધાનસભા સીટોનું સીમાંકન પણ પૂર્ણ થઈ ગયું છે. ૫ ઑગસ્ટ ૨૦૧૯ સુધી જમ્મુ-કાશ્મીરને સ્પેશિયલ સ્ટેટનો દરજજો આપવામાં આવ્યો હતો. જેથી મોદી સરકારે સીમાંકન આયોગની રચના કરી. સીમાંકન એટલે કે રાજ્યની ચોક્કસ ક્ષેત્રમાં ફેલાયેલી સરહદ. બંધારણની કલમ ૮૨માં સ્પષ્ટ કહેવામાં આવ્યું છે કે દર ૧૦ વર્ષમાં વસતી ગણતરી પછી કેન્દ્ર સરકાર સીમાંકન આયોગ બનાવી શકે છે. આ આયોગ જ વસતીના હિસાબે લોકસભા અને વિધાનસભા માટે સીટો વધારી-ઘટાડી શકે છે. આયોગનું અન્ય એક મહત્ત્વનું કામ છે, અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિની વસતીને ધ્યાનમાં રાખીને તેમના માટે સીટો રિઝર્વ કરવાનું. જમ્મુ-કાશ્મીરમાં આ પૂર્વે ૧૯૬૩, ૧૯૭૩ અને ૧૯૯૫માં સીમાંકન કરવામાં આવ્યું હતું ત્યાર પછી કોઈ સીમાંકન થયું ન હતું પરંતુ ૩૭૦ની કલમ રદ થતા સીમાંકન થયું.
ચૂંટણી પંચે જમ્મુ અને કાશ્મીરને લઈને બનાવાયેલા સીમાંકન આયોગના રિપોર્ટ અનુસાર વિધાનસભા અને લોકસભા બેઠકોને લઈને નોટિફિકેશન જાહેર કરી દીધું છે. જે અનુસાર જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં ૯૦ વિધાનસભાની બેઠકો અને પાંચ સંસદીય બેઠકો હશે. વિધાનસભાની બેઠકો પૈકી ૪૩ જમ્મુ ક્ષેત્રમાં ૪૭ બેઠકો કાશ્મીરમાં હશે. જેમાં સાત બેઠકો અનુસૂચતિ જાતિ અને નવ બેઠકો અનુસૂચિત જનજાતિ માટે આરક્ષિત રહેશે. આ સિવાય પહેલીવાર નવ વિધાનસભા બેઠકો અનુસૂચિત જનજાતિ માટે પણ આરક્ષિત કરાઈ છે. તેમાં રાજૌરી, બુધલ, થાના મંડી, સુરનકોટે, પુંછ હવેલી, મેંધર, કોકરનાગ, ગુરેજ અને ગુલબર્ગ સામેલ છે. આ ઉપરાંત સીમાંકન આયોગ દ્વારા વિધાનસભામાં કાશ્મીરી હિંદુઓના સમુદાયમાંથી ઓછામાં ઓછા બે સભ્યો માટે જોગવાઈની ભલામણ કરી છે. આ ભલામણ તેમની સાથે થયેલ અન્યાયને ધ્યાને લઈને કરવામાં આવી છે.
કાશ્મીરની ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં થયેલા આ પરિવર્તન સ્વતંત્ર અને લોકશાહી દેશના સંવિધાનમાં તેની પ્રજાની મહત્ત્વાકાંક્ષા અને સમજદારીનું પ્રતિબિંબ પડે છે.જે કાશ્મીરમાં વર્ષો સુધી આંતકવાદની રાજ રહ્યું છે ત્યાં હવે મતદાન થકી લોકશાહીનો લોક જુવાળ શરૂ થવા જઈ રહ્યો છે. હવે જોવાનું રહેશે જમ્મુ અને કાશ્મીરના નગરજનો પ્રજાના પ્રતિનિધિ તરીકે ક્યા પક્ષને ચૂંટશે. ઉ

પ્રતિશાદ આપો

તમારું ઇમેઇલ સરનામું પ્રકાશિત કરવામાં આવશે નહીં.