અમૂલ દવે 

ઓગસ્ટ 2026ના અંતમાં વૈશ્વિક આર્થિક અને રાજનૈતિક મંચ પરથી પ્રાપ્ત થઈ રહેલા સંકેતો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર વ્યવસ્થા માટે અત્યંત ચિંતાજનક છે...

એક તરફ ઉત્તર અમેરિકાના બે અત્યંત નજીકના આર્થિક અને સંરક્ષણ ભાગીદારો એવા અમેરિકા અને કૅનેડા, એક ભીષણ વેપાર યુદ્ધ તરફ આગળ વધી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ વિશ્વના સૌથી મોટા અને આર્થિક રીતે ઝડપથી ઊભરતા બે લોકશાહી દેશ ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે પ્રસ્તાવિત દ્વિપક્ષીય વેપાર સોદો હજુ પણ અમલથી દૂર છે. આ બે અલગ-અલગ પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઊંડી અસર છોડતા ઘટનાક્રમો સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં સંરક્ષણવાદ, પરસ્પર અવિશ્વાસ અને આકરા આર્થિક દંડની નીતિઓ કઈ હદે હાવી થઈ રહી છે.

અમેરિકા અને કૅનેડા વચ્ચેના સંબંધો ઐતિહાસિક રીતે અત્યંત સુમેળભર્યા અને એકબીજા પર આધારિત રહ્યા છે, પરંતુ ઓગસ્ટ 2026ના અંતમાં આ સંબંધમાં એક અભૂતપૂર્વ તિરાડ પડી છે. 

તાજેતરમાં આ વિવાદની શરૂઆત ત્યારે થઈ જ્યારે અમેરિકી પ્રમુખ ડોનલ્ડ ટ્રમ્પના વહીવટીતંત્રે સેક્શન 338 હેઠળ કેનેડિયન માલસામાન પર 50 ટકા જેટલો આકરો ટૅરિફ લાદવાની સત્તાવાર જાહેરાત કરી. બાવીસ ઓગસ્ટથી અમલી બનેલા આ નિર્ણયથી કેનેડાના અંદાજે 20 અબજ ડૉલરના નિકાસ વેપાર પર સીધો પ્રહાર થયો છે. આ ટૅરિફના દાયરામાં કેનેડાના આલ્કોહોલિક પીણાં, ડેરી ઉત્પાદનો, મોટર વાહનો, હેવી એન્જિનિયરિંગ માલસામાન અને અન્ય મહત્ત્વપૂર્ણ ઉત્પાદનોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

આ આકરા ટૅરિફ નિર્ણય પૂર્વે બંને દેશોના ઉચ્ચ અધિકારીઓ અને વેપાર પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે અંતિમ તબક્કાની વાટાઘાટો ચાલી રહી હતી, પરંતુ વાટાઘાટોના અંતિમ કલાકોમાં અમેરિકા દ્વારા રજૂ કરાયેલી કેટલીક કડક અને અવાસ્તવિક શરતોને કારણે આ વાટાઘાટો સંપૂર્ણપણે ભાંગી પડી. અમેરિકી તંત્રે એવો દાવો કર્યો હતો કે કૅનેડા પોતાની વેપારી નીતિઓમાં અમેરિકી ઉત્પાદકોને સમાન તક આપી રહ્યું નથી. જોકે, કૅનેડિયન તંત્રે આ આક્ષેપોને સખત શબ્દોમાં નકારી કાઢ્યા હતા.

અમેરિકાના આ નિર્ણાયક અને આક્રમક આર્થિક પગલાં સામે કૅનેડાએ સહેજ પણ ઝૂકવાનો ઇનકાર કરીને અત્યંત કડક વલણ અપનાવ્યું છે. કૅનેડાના વડા પ્રધાન માર્ક કાર્નીએ અમેરિકી ટૅરિફને સંપૂર્ણપણે અન્યાયી, ગેરકાયદેસર અને એકતરફી ગણાવીને આકરો વિરોધ નોંધાવ્યો છે. વડા પ્રધાન કાર્નીએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જાહેરાત કરી કે કૅનેડા આ આર્થિક દબાણ સામે આત્મસમર્પણ નહીં કરે, પરંતુ અમેરિકાને ‘ડૉલર ફોર ડૉલર અને રેટ ફોર રેટ’ નીતિ હેઠળ યોગ્ય અને મજબૂત જવાબ આપશે.

આ વ્યૂહરચનાના ભાગરૂપે કેનેડા સરકારે આઠ સપ્ટેમ્બરથી અમલમાં આવનારા પ્રતિ-ટૅરિફના વ્યાપક પેકેજની સત્તાવાર ઘોષણા કરી દીધી છે. કૅનેડાના આ વળતા પ્રહારમાં અમેરિકાથી આયાત થતા સ્ટીલ, એલ્યુમિનિયમ, ડેરી ઉત્પાદનો, ઘરગથ્થુ વીજ ઉપકરણો, કૃષિ ક્ષેત્રના સાધનો, પલ્પ અને પેપર ઉદ્યોગના ઉત્પાદનો તેમ જ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ સાધનોને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા છે. કેનેડાનું આ પગલું માત્ર આર્થિક દંડ નથી પરંતુ અમેરિકી ઉત્પાદકો અને રાજકીય રીતે સંવેદનશીલ રાજ્યોના કૃષિ અને ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર પર સીધો પ્રહાર કરવાની એક ગણતરીપૂર્વકની વ્યૂહરચના છે.

આ ટૅરિફ યુદ્ધના પરિણામે સ્થાનિક ઉદ્યોગો અને કામદારો પર પડનારી નકારાત્મક અસરોને પહોંચી વળવા માટે કૅનેડિયન સરકારે અનેક અબજ ડૉલરના વિશેષ આર્થિક સહાય પેકેજની પણ જાહેરાત કરી છે. આ પેકેજનો મુખ્ય હેતુ પ્રભાવિત થયેલા કેનેડિયન ઉત્પાદકોને નાણાકીય સ્થિરતા પૂરી પાડવાનો અને તેમની વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા જાળવી રાખવાનો છે. નિષ્ણાતોના મતે, અમેરિકા અને કૅનેડા વચ્ચેનો આ વિવાદ બંને દેશો વચ્ચે થયેલા યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ-મેક્સિકો-કેનેડા એગ્રીમેન્ટ (યુએસએમસીએ) જેવા ઐતિહાસિક મુક્ત વેપાર કરારની ભાવી સમીક્ષા પર મોટું જોખમ ઊભું કરે છે. 

બીજી તરફ, ઉત્તર અમેરિકાના આ તણાવપૂર્ણ માહોલ વચ્ચે દક્ષિણ એશિયામાં ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે પ્રસ્તાવિત વેપાર કરાર પણ અટકાયેલી સ્થિતિમાં જોવા મળી રહ્યો છે. ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી અંતરિમ વેપાર કરાર અથવા દ્વિપક્ષીય વેપાર કરારના પ્રથમ તબક્કા અંગે ગંભીર વાટાઘાટો ચાલી રહી હતી. ફેબ્રુઆરી 2026માં બંને દેશો વચ્ચે એક આશાસ્પદ દ્વિપક્ષીય ફ્રેમવર્ક પર સંમતિ સાધવામાં આવી હતી. આ ફ્રેમવર્ક અનુસાર ભારત અમેરિકી ઔદ્યોગિક અને કૃષિ માલસામાન પરના ટૅરિફમાં ઘટાડો કરવા સંમત થયું હતું, જ્યારે અમેરિકા ભારતીય ઉત્પાદનો પર પરસ્પર અનુકૂળ ટૅરિફ દર લાગુ કરવા અને ભારતીય નિકાસકારોને સરળ બજાર પહોંચ આપવા માટે તૈયાર થયું હતું.

જોકે, ફેબ્રુઆરીની સંમતિ બાદના મહિનાઓમાં પરિસ્થિતિમાં ઝડપી પલટો આવ્યો. અમેરિકી તંત્ર દ્વારા પોતાની વેપાર નીતિઓમાં અચાનક કરાયેલા ફેરફારો અને સેક્શન 301 હેઠળ શરૂ કરવામાં આવેલી વિવિધ વેપારી તપાસને કારણે ભારત-અમેરિકા વાટાઘાટોમાં મોટો વિલંબ થયો. જુલાઈ અને ઓગસ્ટ 2026 દરમિયાન બંને દેશોના વાણિજ્ય પ્રતિનિધિઓ અને ઉચ્ચ કક્ષાના અધિકારીઓ વચ્ચે મંત્રી સ્તરની મંત્રણાઓ યોજાઈ હતી. પરંતુ ટૅરિફ દરો, કૃષિ ક્ષેત્રે છૂટછાટ અને ડેટા લોકલાઈઝેશન જેવા મહત્ત્વના મુદ્દાઓ પર ગંભીર મતભેદો ઉકેલાયા ન હોવાથી કોઈ અંતિમ કરાર પર હસ્તાક્ષર થઈ શક્યા નથી.

ભારતના વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી પીયૂષ ગોયલે આ અંગે ભારતનું વલણ સ્પષ્ટ કરતા જણાવ્યું છે કે ભારત અમેરિકા સાથે સુદૃઢ વેપારી સંબંધોનો પક્ષધર છે અને કરાર માટે સંપૂર્ણપણે પ્રતિબદ્ધ છે, પરંતુ આ કરાર સંતુલિત, ન્યાયી અને બંને દેશો માટે સમાન રીતે લાભદાયી હોવો જોઈએ. 

આ બંને વૈશ્વિક વિકાસક્રમો અમેરિકા-કૅનેડા વચ્ચેનો ટૅરિફ વિવાદ અને ભારત-અમેરિકા વચ્ચે અટકેલી વેપાર વાટાઘાટો એ વાતનો સ્પષ્ટ પુરાવો છે કે વૈશ્વિક આર્થિક વ્યવસ્થા અત્યારે અત્યંત નાજુક તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહી છે. 

 એક રીતે જોઈએ તો કૅનેડા દ્વારા અમેરિકા સામે લેવાયેલું આકરું પગલું વિશ્વના અન્ય દેશો માટે પણ એક દ્રષ્ટાંત પૂરું પાડે છે કે આર્થિક દબાણો સામે આત્મસમર્પણ કરવાને બદલે સમાન અને આત્મનિર્ભર વલણ અપનાવવું શક્ય છે. બીજી તરફ, ભારત દ્વારા પૂરતી સાવચેતી સાથે પોતાના આંતરિક અર્થતંત્ર અને કૃષિ ક્ષેત્રના હિતોને પ્રાધાન્ય આપીને ચાલી રહેલી વાટાઘાટો એ દર્શાવે છે કે ભારત પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોના ભોગે કોઇ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય કરાર ઉતાવળે સ્વીકારશે નહીં.

આ ટૅરિફ યુદ્ધ અને અટકેલી વાટાઘાટોની સીધી નકારાત્મક અસર વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન, આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણ અને વૈશ્વિક ફુગાવા પર પડી રહી છે. ચીજવસ્તુઓના આયાત-નિકાસ ખર્ચમાં થતો વધારો આખરે સામાન્ય ગ્રાહકોના ખિસ્સા પર બોજ વધારે છે. આગામી દિવસોમાં આ વિવાદો કઈ દિશામાં આગળ વધે છે તેના પર માત્ર આ સંબંધિત દેશોનું જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વનું અર્થતંત્ર નિર્ભર રહેશે. આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર નિષ્ણાતોના મતે, આર્થિક યુદ્ધો ટૅરિફના પ્રહારો ક્યારેય લાંબા ગાળાનું સમાધાન આપી શકતા નથી; અંતત: સમાન સન્માન, સંવાદ અને પરસ્પર સમજૂતી જ વૈશ્વિક અર્થતંત્રને સ્થિરતા અને સમૃદ્ધિ ભેટ આપી શકે છે.