અંકિત દેસાઈ
દિવાળી એટલે આકાશમાં ઝળહળતી આતશબાજી, આંગણામાં પુરાતી રંગોળીઓની ભાત, ઘરમાં બનતી વાનગીઓની સુવાસ અને ચોપડે હિસાબ ચોખ્ખા કરીને નવા વર્ષની શરૂઆત કરવાની ઊર્જા. આ તહેવાર માત્ર એક દિવસનો ઉત્સવ નથી, પણ અઠવાડિયા અગાઉથી શરૂ થઈ જતી એક એવી મનોશાંતિ અને ઉત્સાહની મોસમ છે, જેમાં દરેક વ્યક્તિ પોતાના ભાગની ખુશી શોધવા નીકળે છે.
પરિવારની સ્ત્રીઓ ઘરના ખૂણેખૂણાને સાફ કરીને તેને નવવધૂની જેમ સજાવવામાં વ્યસ્ત હોય છે, બાળકો ફટાકડા અને નવાં કપડાંની યાદી બનાવીને ઉત્સાહમાં તરબોળ હોય છે અને આ બધાની વચ્ચે ઘરનો પુરુષ જે ક્યારેક પિતા છે, ક્યારેક પતિ છે, ક્યારેક ભાઈ છે કે ક્યારેક પુત્ર છે તેના ખભા પર આખી ઉત્સવની અદૃશ્ય અર્થવ્યવસ્થાનું ભારણ હોય છે.
દિવાળી નજીક આવે એટલે નોકરી કરતા કે ધંધો સંભાળતા પુરુષોના જીવનમાં એક ખાસ શબ્દ ગુંજવા લાગે છે. ‘ફેસ્ટિવલ બોનસ’ અથવા ‘પગાર ઉપરાંતનું ઉત્સવ ભથ્થું’. આ બોનસ કે વધારાની રકમ જેટલી બહારથી રોમાંચક દેખાય છે એટલી જ તે અંદરથી એક પુરુષના સંવેદનશીલ મન માટે પરીક્ષાની ઘડી સાબિત થતી હોય છે, કારણ કે આ રકમ પર માત્ર તેનો પોતાનો અધિકાર નથી હોતો, પણ એના પર આખા ઘરની અપેક્ષાઓના અનંત નકશા ગોઠવાયેલા હોય છે.
જ્યારે કોઈ ઑફિસમાં કે કંપનીમાં દિવાળીનું બોનસ કે ઇન્સેન્ટિવ જમા થવાની જાહેરાત થાય છે ત્યારે કર્મચારીઓના ચહેરા પર સ્મિત આવી જતું હોય છે, પરંતુ આ સ્મિત પાછળ એક પુરુષનું ગણિત પણ તરત જ શરૂ થઈ જાય છે. ઑફિસની કૅબિનમાં કે રસ્તે ચાલતી વખતે તેનું મન અચાનક કૅલ્ક્યુલેટર બની જાય છે.
તેને યાદ આવે છે કે ઘરે પત્નીએ થોડા દિવસ પહેલાં જ સોફાના કવર બદલવાની વાત કરી હતી, દીકરાએ ઍડ્વાન્સમાં જ કયા ફટાકડા લાવવા તેની ફરમાઈશ મોકલી દીધી છે, ઘરનાં વૃદ્ધ માતા-પિતા માટે દવાઓ અને કપડાંનો ખર્ચ બાકી છે અને સાથે જ વર્ષભરના કેટલાક ઉધાર કે ક્રેડિટ કાર્ડનાં બિલ પણ ચૂકવવાનાં બાકી છે. આ બધી જરૂરિયાતો વચ્ચે જ્યારે બોનસના આંકડાને મૂકવામાં આવે છે ત્યારે મોટા ભાગે ગણિત કાં તો સેટ થતું નથી અથવા તો ખૂબ જ પાતળી દોરડી પર ચાલવા જેવું થઈ જાય છે.
આ ક્ષણે પુરુષ પોતાની જાતને એક એવા સેતુબંધ પર ઊભો અનુભવે છે જેના એક છેડે પોતાની અંગત સુખ-સાહેબી કે શોખ છે અને બીજા છેડે પરિવારની અનંત અપેક્ષાઓ છે. તે ચૂપચાપ આ બંને છેડાને જોડવાનું મુશ્કેલ કામ શરૂ કરી દે છે. આખી પ્રક્રિયામાં ક્યાંક પોતાની જ ઇચ્છાઓનો સેતુ તૂટી જાય તો પણ તેના ચહેરા પર કોઈ અસંતોષ કે વિષાદ દેખાવા દેતો નથી.
આપણા સમાજમાં પુરુષની છબી હંમેશાં એક મજબૂત આધારસ્તંભ તરીકે ઊપસાવવામાં આવી છે. તેને રડવાની કે પોતાની મુશ્કેલીઓ ખુલ્લેઆમ વ્યક્ત કરવાની છૂટ નથી હોતી. જ્યારે દિવાળી જેવો મોટો તહેવાર આવે ત્યારે આ સામાજિક મનોવૈજ્ઞાનિક દબાણ વધુ તીવ્ર બને છે.
બજારમાં જ્યારે તે ખરીદી કરવા નીકળે છે ત્યારે દુકાનોની ચમકદમક અને મોંઘવારીના આંકડા તેને અંદરથી હલાવી નાખતા હોય છે. એક કિલો સૂકા મેવા કે સારી બ્રાન્ડનાં કપડાંની કિંમત જોયા પછી તે ઘણીવાર પોતાની જૂની બ્રાન્ડ કે સસ્તી વૈકલ્પિક ચીજો પસંદ કરી લે છે, જેથી બચેલા રકમથી પરિવારની કોઈ મોટી કે શોખની ચીજ ખરીદી શકાય. પત્ની કે બાળકો જ્યારે એમ કહે છે કે ‘આ વખતે તમે તમારા માટે કંઈ કેમ ન લીધું?’ ત્યારે તે બહુ સહજતાથી હસીને કહી દે છે કે ‘મારે વળી શું જોઈએ છે? મારાં કપડાં હજુ સારાં જ છે અને આ વરસે મારે કશું ખાસ લેવું નથી.’
આ વાક્ય માત્ર એક વાક્ય નથી હોતું, પણ એ એક પુરુષ દ્વારા પોતાની જાતને અપાયેલી આજીવન મૌન વિદાય હોય છે. તે પોતાના આનંદને બલિદાન આપીને પરિવારના ચહેરા પર સ્મિત લાવવાની આ કળા જાણે જન્મજાત શીખીને આવ્યો હોય છે. તે એ વાત સારી રીતે જાણે છે કે જો તે પોતાની નાની-નાની ઇચ્છાઓ પાછળ પૈસા ખર્ચશે તો ક્યાંક દીકરાના ફટાકડા ઓછા થશે અથવા ઘરની સજાવટમાં કોઈ કમી રહી જશે અને એ કમી તેને આખો તહેવાર ખૂંચ્યા કરશે.
તહેવારોના આ દિવસોમાં પુરુષોના માનસ પર ચાલતું આ આંતરિક દ્વંદ્વ ઘણીવાર કોઈની નજરે ચડતું નથી. સમાજમાં એવું માની લેવામાં આવે છે કે કમાણી કરનાર વ્યક્તિ મોજમાં જ હશે, કારણ કે પાવર એના હાથમાં છે. પરંતુ હકીકત એ છે કે અસલી સત્તા અને અસલી જવાબદારી વચ્ચે ઘણું મોટું અંતર હોય છે. બોનસના રૂપિયા હાથમાં આવે ત્યારે જેટલો આનંદ ઘરમાં ઊજવાય છે તેટલી જ ખામોશ જવાબદારી એ રૂપિયા વાપરતી વખતે પુરુષના મનમાં રહે છે.