વિશ્ર્વ ઈતિહાસમાં આર્થિક કટોકટીએ સભ્યતાના પતનથી સત્તાપરિવર્તન કર્યું છે – ૨

ઉત્સવ

ભારતીય દૃષ્ટિએ ઈતિહાસ-રાજેશ ચૌહાણ

(ગયા અંકથી ચાલુ)
મુઘલ બાદશાહોની સામ્રાજ્યવાદી નીતિને કારણે સરકારી તિજોરી ખાલી થતી રહી. અકબરના ઉત્તરાધિકારીઓના શાસન દરમિયાન આર્થિક સ્થિતિ દિવસે ને દિવસે કથળવા લાગી. અકબરના ઉત્તરાધિકારીએ કરાર પદ્ધતિ શરૂ કરી. આ સિસ્ટમ હેઠળ ખેડૂતો પાસેથી ભારે ટેક્સ વસૂલવામાં આવતો હતો, જેના કારણે ખેડૂતોની રુચિ ઘટવા લાગી, સાથે જ સામાન્ય માણસની લઘુતમ જરૂરિયાતો પણ પૂરી ન થઈ. વાણિજ્ય અને વેપાર ક્ષેત્રે પણ જરૂરિયાત મુજબ ઉત્પાદન થયું નહોતું, જેના કારણે મુઘલ સામ્રાજ્યનું પતન એકદમ નિશ્ર્ચિત બની ગયું.
બાંધકામ માટે શાહજહાંના ઉત્સાહે તિજોરીને નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. દક્ષિણમાં ઔરંગઝેબનાં લાંબાં યુદ્ધોએ તિજોરી વધુ ડૂબી ગઈ. ઔરંગઝેબના શાસનકાળ દરમિયાન આર્થિક કટોકટી વધુ તીવ્ર બની, જેમ કે દક્ષિણનાં રાજ્યો પર વિજય મેળવવામાં ઘણો ખર્ચ કર્યો. ઔરંગઝેબના મૃત્યુ પછી તેના અનુગામીઓએ શાહી તિજોરીને સમૃદ્ધ બનાવવા માટે કોઈ નક્કર પગલાં લીધાં નહોતાં, પરંતુ તેમની વૈભવી અને વધુ ખર્ચ કરવાની આદતે આર્થિક સમસ્યાને વધુ જટિલ બનાવી હતી. ધીમે ધીમે આ સમસ્યાએ વિકરાળ સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. જનતા રડવા લાગી. આર્થિક નબળાઈની આ સ્થિતિ મુઘલ સામ્રાજ્યને લાંબા સમય સુધી જીવંત રાખી શકી નહીં.
મુઘલ સામ્રાજ્યના મોટા ભાગના ઈતિહાસકારો સત્તરમી અને અઢારમી સદીના ભારતમાં શાહી પતનનાં કારણો શોધવા તેમના પ્રયાસોમાં આર્થિક પરિબળો પર ભાર મૂકે છે. તાજેતરનાં લખાણો પ્રમાણભૂત સંશોધનો દ્વારા જાણી શકાય છે કે સમ્રાટ, સૈન્ય અને સેવા ઉમરાવો (મનસબદાર), જમીનધારકો (જમીનદાર) અને ખેડૂતો વચ્ચે પ્રવર્તમાન સિદ્ધાંતો, રાજાશાહીનો સ્વભાવ, મનસબદારી વહીવટી તંત્રના ભંગાણ અને નવા સ્થાપિત પ્રાદેશિક શાસકોના પડકારોને કારણે મુઘલોનું પતન થયું. એક સંશોધન કરવેરાના વધતા બોજના પરિણામે સમગ્ર સામ્રાજ્યમાં જમીનદાર-ખેડૂત વિદ્રોહને મૂળ કારણ તરીકે દર્શાવે છે. ઈતિહાસકારોએ સંખ્યાત્મક વિસ્તરણ, ફુગાવા અને હોદ્દાઓના સ્પષ્ટ ઉપભોગ અને વારસાગત નિયંત્રણ દ્વારા જેવાં કારણે પતન થયું હોવાનું દર્શાવ્યું છે.
બ્રિટિશ શાસન
બ્રિટનને કાચા માલના ઉત્પાદન માટે ભારતમાં બજારની જરૂર હતી. એ માટે ઈ. સ. ૧૮૩૩માં મુક્ત વેપારની નીતિનું પાલન કરી આયાત-નિકાસ કર નાબૂદ કરવાનું શરૂ કર્યું. આનાથી બ્રિટનને સસ્તો કાચો માલ અને ભારતમાં તેનાં ઉત્પાદનો માટે અનુકૂળ બજાર મળ્યું. ભારતમાં રેલવેની સ્થાપનાથી બ્રિટિશ નિર્મિત માલસામાનને દૂરનાં ગામડાંઓ અને નગરોમાં લઈ જવાની સુવિધા મળી અને અંગ્રેજોને દેશના આંતરિક ભાગોમાંથી કાચો માલ ખરીદવાની સુવિધા મળી. આનાથી ભારતીય વેપાર અને તમામ ઉદ્યોગ ખૂબ જ ઝડપથી નાશ પામ્યા. મુખ્યત્વે ભારતીય કાપડ ઉદ્યોગ વિશ્ર્વમાં સૌથી વધુ પ્રખ્યાત હતો તે સંપૂર્ણપણે નાશ પામ્યો હતો, જેથી ભારતમાં ગરીબી, જમીન પર દબાણ, ખેડૂતોની વધારાની આવકનો નાશ થયો. આ કારણે ભારતની સંપત્તિ બ્રિટનમાં ગઈ.
ભારતની આર્થિક સ્થિતિમાં થોડો સુધારો શક્ય બની શક્યો હોત અથવા સરકારે અહીં ઉદ્યોગોથી સજ્જ મશીનો શરૂ કરવામાં થોડો રસ દાખવ્યો હોત, પરંતુ બ્રિટિશ સરકારે આ કર્યું નહીં. ૧૯મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં વ્યક્તિગત પ્રયાસો દ્વારા શરૂ કરાયેલા ભારતીય ઉદ્યોગોને રક્ષણ પણ ન આપ્યું. બ્રિટનમાં પુષ્કળ મૂડી હતી અને તે વધારાની મૂડી ભારતમાં રોકાણ કરવું ફાયદાકારક માનવામાં આવતું હતું, ત્યારે જ અહીં કેટલાક ઉદ્યોગો શરૂ થયા હતા.
ભારતમાં ઈ. સ. ૧૮૫૦ આસપાસ કાપડ, જ્યુટ અને કોલસાના ઉદ્યોગો શરૂ થયા. તે પછી ધીમે ધીમે લાકડાં, કાગળ, ઊન, ચામડું, લોખંડ, ખાંડ, સિમેન્ટ, કાચ વગેરેના ઉદ્યોગો શરૂ થયા. આ તમામ ઉદ્યોગો મોટા ભાગે અંગ્રેજ મૂડીવાદીઓના હાથમાં હતા. ભારતીયોનો મુખ્ય હિસ્સો માત્ર કાપડ અને ખાંડ ઉદ્યોગોમાં જ રહ્યો. બ્રિટને ભારતીય ઉદ્યોગપતિઓને કોઈ સુવિધા આપી નથી. આ કારણે ભારતમાં ઉદ્યોગોનો વિકાસ ખૂબ જ ધીમી ગતિએ થયો. એ સાથે જ બ્રિટિશ શાસન હેઠળ ભારતીય ખેતીના પરંપરાગત અને શ્રેષ્ઠ ઉદ્યોગો નાશ પામ્યા, નવા આધુનિક ઉદ્યોગોનો વિકાસ શક્ય નહોતો. ભારતનો વેપાર ભારતની તરફેણમાં નહોતો.
બિન-ઔદ્યોગિકીકરણની નકારાત્મક અસર પડી જેના કારણે શહેરોનો ઘટાડો અને ભારતીય કારીગરોનું ગામડાંઓમાં સ્થળાંતર થયું. અંગ્રેજોની શોષણકારી અને ભેદભાવપૂર્ણ નીતિઓને કારણે ઘણા ભારતીય કારીગરોએ તેમનો પરંપરાગત વ્યવસાય છોડી દીધો અને ગામડાંઓમાં ખેતી કરવાનું શરૂ કર્યું, જેના કારણે જમીન પર દબાણ વધ્યું. બ્રિટિશ સરકારની કૃષિ વિરોધી નીતિઓને કારણે ગ્રામીણ અર્થતંત્ર સંપૂર્ણપણે પડી ભાંગ્યું હતું.
દાદાભાઈ નવરોજીએ સૌપ્રથમ તેમના પુસ્તક ‘પોર્વટી એન્ડ અન-બ્રિટિશ રૂલ ઇન ઈન્ડિયા’માં ધનના બહિર્ગમનનો ખ્યાલ રજૂ કર્યો હતો. આ ધન કેવી રીતે અંગ્રેજો દ્વારા બહાર ગયું તેના મુખ્ય ઘટકોમાં બ્રિટિશ વહીવટ, લશ્કરી અધિકારીઓના પગાર અને ભથ્થાં, વિદેશમાંથી લીધેલી લોન પરનું વ્યાજ, નાગરિક અને લશ્કરી વિભાગો માટે બ્રિટિશ અનામતમાંથી ખરીદેલી વસ્તુઓ, શિપિંગ કંપનીઓ અને વિદેશી બેંકોને ચુકવણી અને વીમા ડિવિડન્ડ હતાં.
ઇંગ્લેન્ડમાં ભારતીય સંપત્તિ પાછી ખેંચી લેવાથી, દેશમાં મૂડીનું સર્જન અને સંચય થઈ શક્યાં નહીં ઊલટાનું આ નાણાંથી ઇંગ્લેન્ડમાં ઔદ્યોગિક
વિકાસનાં માધ્યમો અને ગતિ ખૂબ વધ્યાં. આ નાણાંમાંથી બ્રિટિશ અર્થતંત્રને મળતું ડિવિડન્ડ ભારતમાં મૂડી સ્વરૂપે પુન: રોકાણ કરવામાં આવ્યું અને આ રીતે ભારતનું શોષણ સતત વધતું ગયું.
જસ્ટિસ મહાદેવ ગોવિંદ રાનડે, રોમેશ ચંદ્ર દત્ત (ધ ઈકોનોમિક હિસ્ટ્રી ઓફ ઈન્ડિયા), ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલે, જી. સુબ્રમણ્યમ ઐયર અને પૃથ્વીશચંદ્ર રોય પણ ભારતના અગ્રણી આર્થિક વિશ્ર્લેષકોમાં સામેલ હતા. આ રાષ્ટ્રવાદી આર્થિક વિશ્ર્લેષકોએ તેમના અભ્યાસ દ્વારા સાબિત કર્યું કે કેવી રીતે ખાદ્યાન્ન અને કાચા માલના રૂપમાં ભારતનું નાણું ઈંગ્લેન્ડમાં મોકલવામાં આવે છે અને પછી તે કેવી રીતે ઉત્પાદિત ઉત્પાદનોનું સ્વરૂપ લે છે. ભારતીય બજારને કેવી રીતે કબજો કરે છે. આ રીતે દેશના શોષણનું દુષ્ટ ચક્ર સર્જાયું છે.
આ શરૂઆતના રાષ્ટ્રવાદી અર્થશાસ્ત્રીઓએ સરકારના આ અન્યાયી શોષણ સામે ભારતીય બૌદ્ધિકોને સંગઠિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો અને ભારતીય અર્થતંત્રને સંસ્થાનવાદી ગુલામીમાંથી મુક્ત કરવાની માગ ઉઠાવી. તેમણે સરકાર પાસે માગણી કરી કે ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાની પ્રકૃતિ ભારતીય હિતો અનુસાર નક્કી કરવી જોઈએ જેથી દેશ સર્વગ્રાહી અને આધુનિક રીતે વિકાસ કરી શકે. આ આર્થિક બાબતોને કારણે ભારતમાં વિભિન્ન આંદોલન, ક્રાંતિઓ થઈ ને અંતે ઈ. સ. ૧૯૪૭માં બ્રિટનને ભારત છોડવું પડ્યું.
ભારતના પડોશી દેશોમાં આર્થિક સંકટ
ઈ. સ. ૧૯૪૭ બાદ પાકિસ્તાન, ઈ. સ. ૧૯૪૮માં શ્રીલંકા આઝાદી પછીના સૌથી મોટા આર્થિક સંકટનો સામનો કરી રહ્યાં છે. નેપાળમાં પણ વિદેશી મુદ્રા ભંડાર ઝડપથી ઘટી રહ્યો છે. વધતી જતી આયાત અને વધતી જતી ચુકવણીના અસંતુલનને કારણે ઘણાને ડર છે કે આ આર્થિક અનિશ્ર્ચિતતાએ નેપાળમાં આર્થિક સંકટ ઘેરું બનાવ્યું છે. નેપાળે તેમાં કેન્દ્રીય બેંકના વડાને સસ્પેન્ડ કરી દીધા છે. ચીનને પણ ચિંતા છે કે નવા કોવિડ-૧૯ પ્રતિબંધો તેની અર્થવ્યવસ્થાને અસ્થિર કરી શકે છે.
આ લેખના માધ્યમ દ્વારા કહેવાનો ઉદ્દેશ્ય એ છે કે આર્થિક સંકટ એવું પરિબળ છે કે સભ્યતાના ઉત્થાન, પતન અને સત્તાના પરિવર્તન માટે જવાબદાર છે. આજે વિશ્ર્વના ઘણા દેશોમાં ચાલી રહેલા આર્થિક સંકટને કારણે સત્તા પરિવર્તન માટેની ભૂમિકાઓ તૈયાર થઈ રહી છે.

પ્રતિશાદ આપો

તમારું ઇમેઇલ સરનામું પ્રકાશિત કરવામાં આવશે નહીં.