સુખનો આનંદ એકલા માણી શકાતો નથી અને દુ:ખ ટોળામાં વહેંચી શકાતું નથી

ધર્મતેજ

જિનદર્શન -મહેન્દ્ર પુનાતર

જીવન એક ખેલ
આખી બાજી કદી
આપણા હાથમાં હોતી નથી
જીવન ખૂબ જ વિસ્મયકારક અને રહસ્યપૂર્ણ છે. કાલે શું થવાનું છે, કેવી ઘટનાઓ ઘટિત થવાની છે તેની કોઈને કશી ખબર પડતી નથી. કાળનું ચક્ર ફર્યા કરે છે. પરિસ્થિતિ પલટાયા કરે છે અને માણસ તેની આસપાસ ઘૂમ્યા કરે છે. આ જટિલ જગતમાં જ્યાં આપણું જીવન ઘણી બધી બાબતો પર આધારિત છે ત્યાં હંમેશાં બધું આપણી ઈચ્છા મુજબ થવાનું નથી. કશુંક તો અપેક્ષા વિરુદ્ધ થવાનું છે. મનગમતી વાત હંમેશાા બનવાની નથી. જીવન એકબીજા સાથે પરસ્પર સંકળાયેલું છે, તેથી તેની સંભવિત સારી-માઠી અસર પડવાની છે. એકનું સુખ બીજાનું દુ:ખ બની શકે છે. સુખ-દુ:ખ, આધિ-વ્યાધિ, આશા-નિરાશા આ બધી બાબતો જીવનનો એક ભાગ છે. આપણે આ બધું ટાળી શકવાના નથી. સમય અને કાળના ચક્રને યથાર્થ રીતે સમજીને તેને અનુરૂપ થઈ શકીએ તો મુશ્કેલ અને કપરા સમયને પાર કરી શકાય. સુખ-દુ:ખ તો પરિસ્થિતિનો આપણે કેવી રીતે સ્વીકાર કરીએ છીએ તેના પર આધારિત છે. દુ:ખ અને મુસીબતના સમયમાં જે માણસ ધૈર્ય ગુમાવતો નથી અને પરિસ્થિતિને અનુરૂપ થઈને વાસ્તવિકતાનો જે સ્વીકાર કરે છે તે ટકી શકે છે. સુખ અને દુ:ખ આપણી ઈચ્છાથી આવતાં નથી અને જતાં નથી. તે સમયચક્રનું પરિણામ છે. દુ:ખ અને નિરાશાનો અનુભવ તો દરેક માણસને એક યા બીજા સ્વરૂપે થતો હોય છે. કોઈ જલદીથી બધું ભૂલી જાય છે. તો કોઈના મનમાં આ બાબત લાંબા સમય સુધી ખટક્યા કરે છે. કાળના જખમો દરેક માણસે સહન કરવા પડે છે. વાંક ન હોવા છતાં મુસીબત આવી પડે છે. માણસ ધારણા, અપેક્ષા અને કલ્પનામાં રાચતો હોય છે. સપ્નાના મહેલો રચાતા હોય છે. મનોરથો સર્જાતા હોય છે. માણસને બધું એની મેળે મળી જતું નથી. આ માટે મહેનત અને પુરુષાર્થ કરવો પડે છે. ઈચ્છાઓ અને અપેક્ષાઓ કદી સુખ આપી શકતી નથી. દુ:ખ જરૂર આપી શકે છે. કોઈ બાબત આપણી ધારણા અને અપેક્ષા મુજબ બને તો તેનો એટલો આનંદ હોતો નથી, કારણ કે આ અપેક્ષિત હતું, ધારેલું હતું. આપણું અનુમાન સાચું પડ્યું. જે બન્યું તે સાધારણ અને રાબેતા મુજબનું બન્યું. દીકરો સુખેથી રાખશે એવી બાપને અપેક્ષા હોય અને તેમ બને તો તેમાં કશું નવાઈ જેવું હોતું નથી, પણ દીકરો બાપને ઘરમાંથી કાઢી મૂકે તો તે ઘટના અસાધારણ અને અનપેક્ષિત બની જાય. ધારણાથી વિપરીત થાય ત્યારે તેનું દુ:ખ અપાર હોય છે. હરીન્દ્ર દવેએ કહ્યું છે તેમ ‘કોઈનો પ્રેમ ઓછો હોતો નથી, પણ આપણી અપેક્ષા વધુ હોય છે.’ અપેક્ષાઓ સુખદ કરતાં વધુ દુ:ખદ હોય છે.
દુ:ખ, મુશ્કેલી અને આપત્તિ આવે છે ત્યારે મન ઉદ્વેગ અનુભવે છે. જીવતર કડવું ઝેર બની ગયાનું લાગે છે. બનેલી ઘટનાને અનુલક્ષીને ભાવિનો ભય સતાવ્યા કરે છે. કોઈ આપણા વિશે શું ધારશે, કેવું વિચારશે, નજીકના લોકોનો શો પ્રતિભાવ હશે એવી ચિંતાઓ માણસને સતાવ્યા કરે છે. કેટલીક વખત દુ:ખ હકીકતમાં એટલું મોટું હોતું નથી, પણ ભયના કારણે તેની માત્રા અનેકગણી વધી જાય છે. મોટા ભાગનાં દુ:ખો માનસિક હોય છે. મન પરથી બોજો હટી જાય તો દુ:ખ જલદીથી ભૂલી શકાય છે. દુ:ખોને આપણે વાગોળી વાગોળીને ઘેરાં બનાવી દઈએ છીએ. સુખ કરતાં દુ:ખનું સ્મરણ લાંબો સમય ચાલે છે. વિચારો અને કલ્પનાઓના ઘોડાઓ દોડાવીને જખમોને પંપાળતા રહીએ છીએ. કોઈ પણ સમસ્યા એવી નથી જેનું સમાધાન ન હોય. સમયની સાથે બધું ઠીક થઈ જતું હોય છે. આ પછી માણસ બની ગયેલી ઘટનાઓ અંગે વિચારે તો તેને લાગશે કે આ બધી વ્યથા અને સંતાપ વેઠવાની જરૂર નહોતી. દુ:ખના સમયે માણસ સ્થિર રહી શકતો નથી. તેનું મન આ અંગે કેન્દ્રિત થઈ જાય છે. તેને બીજું કશું સૂઝતું નથી.
એક રીતે જોઈએ તો જીવનમાં આપણે ધારીએ છીએ તેવાં સુખ-દુ:ખ હોતાં નથી. સગવડ અને અગવડ હોય છે. આપણને જે અનુકૂળ હોય તે સુખ લાગે છે અને પ્રતિકૂળ હોય તે દુ:ખ લાગે છે. સ્થિરતા અને સમતા હોય તો બધી બાબતો અનુકૂળ અને સ્વીકાર્ય બની જાય છે. દુ:ખને દૂર કરવાનો સરળ ઉપાય છે પરિસ્થિતિનો સ્વીકાર. આપણે કોઈ પણ બાબતને જેવી છે તેવી સ્વીકારી લઈએ તો મનનો ઊભરો શાંત બની જાય છે અને આંતરિક શક્તિ ઊભી થાય છે અને ઊભી થયેલી પરિસ્થિતિને દૂર કરવા માટે નવું બળ મળે છે. કોઈ પણ માણસ ચોવીસ કલાક વ્યગ્રતામાં રહી શકે નહીં. આ ઊભરો શમી જવા માટે સર્જાયેલો હોય છે. અંદરનો ડહોળ ધીરે ધીરે દબાઈ જાય છે અને માણસ દુ:ખને ભૂલીને સુખના કોઈ નવા ખ્યાલમાં ઢળવા માંડે છે. આમ છતાં કેટલાંક દુ:ખોને જલદીથી ટાળી શકાતાં નથી. તેની વાસ્તવિકતાનો સ્વીકાર કરવો પડે છે. મૃત્યુનું દુ:ખ આ પ્રકારનું છે. માત્ર સમયની સાથે તેની યાદો વિલીન થાય છે. જીવનનું આ મોટું દુ:ખ છે, પણ તેમાં આપણું કશું ચાલતું નથી. આ નિયતિને
આધીન છે.
કોઈ પણ કપરા સંયોગથી ગભરાઈ જવાથી કશું વળવાનું નથી. આખરે મુસીબત સામે લડ્યે જ છૂટકો છે. આપણે હસતે મોઢે આ પડકારનો સામનો કરીએ કે દુ:ખી વદને પીડા સહન કરીએ એ બેમાંથી એકની પસંદગી કરવાની હોય છે. માણસના દુ:ખનો તાગ મેળવવાનું અતિ કઠિન છે. ચહેરા પર સ્મિત હોય, પરંતુ હૃદયમાં ઊંડી વેદના ભરેલી હોય. કેટલીક વખત વેદનાની વ્યાખ્યા આપી શકાતી નથી. માણસે પોતાનાં દુ:ખોને ભીતરમાં સમાવી લેવાનાં હોય છે. દુ:ખ અને મુસીબતના સમયે રોદણાં રોવાનો કોઈ અર્થ નથી. આપણાં દુ:ખ અને મુસીબતની વાતો સાંભળવાની કોઈને ફુરસદ નથી. આપણા સંતોષ ખાતર સામેવાળો આપણી વાત સાંભળી લેશે અને આવી તકલીફ પોતાને નથી એ જાણીને તેનો અહં સંતોષાશે. આપણી તકલીફની વાતો કોઈ ખોટા માણસને કરીશું તો તે અંદરખાનેથી ખુશ થશે. દુ:ખ અને મુશ્કેલીને દૂર કરવાનો માર્ગ આપણે પોતે જ શોધી કાઢવાનો હોય છે. સુખમાં સાથ અને દુ:ખમાં એકલતા જરૂરી છે. સુખનો આનંદ એકલા માણી શકાતો નથી અને દુ:ખ ટોળામાં વહેંચી શકાતું નથી. કેટલીક વખત માણસ જેવું વિચારે છે એવું બને છે. દુ:ખના વિચારો કરતા હોઈએ તો દુ:ખ નજર સમક્ષ આવે. સારી ભાવના અને સારા વિચારો હોય તો બધું સારું દેખાય. નકારાત્મક વિચારો અને દુ:ખોની સંભવિત કલ્પના દ્વારા માણસ મુશ્કેલી આવે તે પહેલાં ઢીલો પડી જાય છે. ધારણા અને કલ્પનાઓ દ્વારા તે દુ:ખ માટે સેજ
તૈયાર કરી રાખે છે અને જેવું વાંચ્છે છે તેવું પરિણમે છે. દુ:ખ કરતાં
માણસને દુ:ખની ભ્રમણા વધુ પરેશાન કરે છે.
માણસ સુખને ટકાવી રાખવા અને દુ:ખને ટાળવા મથે છે. જીવનની આખી બાજી કદી આપણા હાથમાં હોતી નથી. આપણે બાજીને સુધારવી પડે છે. કેટલીક વખત ખરાબ બાજી સુધરી જાય છે અને કેટલીક વખત સારી બાજુ હોવા છતાં હારી જવાય છે. આ કુદરતનો ખેલ છે. જીવનની ગૂંચોને ઉકેલવાનું કેટલીક વખત મુશ્કેલ બને છે. જ્યાં આપણું ન ચાલે ત્યાં ઉપરવાળા પર છોડી દેવું જોઈએ. પ્રભુના પરમ તત્ત્વમાં શ્રદ્ધા અને વિશ્ર્વાસ હોય તો કશાથી ડરવાની જરૂર નથી.

પ્રતિશાદ આપો

તમારું ઇમેઇલ સરનામું પ્રકાશિત કરવામાં આવશે નહીં.