ગુજરાતનું વૈશ્ર્વિક ગૌરવ અને ભૂગર્ભ જળ સ્થાપત્યનો સર્વોત્કૃષ્ટ નમૂનો: રાણકી વાવ

ઉત્સવ

ટ્રાવેલ સ્ટોરી -કૌશિક ઘેલાણી

ફરવું એ આપણા ગુજરાતી લોકોની ગમતી પ્રવૃત્તિ કહો તો પ્રવૃત્તિ અને શોખ કહો તો શોખ છે. હરવાફરવાના નવા સ્થળ વિષે જાણ થાય કે આપણે લોકો થેપલાં-ભાખરી લઈને સપરિવાર ફરવા નીકળી પડીએ છીએ. હિમાલયથી લઈને જંગલોમાં, દરિયાકાંઠે કે પછી રાજસ્થાનનાં રજવાડાંઓ પણ આપણે બાકી મૂક્યાં નથી, પણ ક્યારેક આપણે ઘરથી દૂર ફરવાની ઘેલછામાં આપણા જ રાજ્યમાં રહેલાં અજાયબી સમાં સ્થળોને ભૂલી જતા હોઈએ છીએ અને જ્યારે એવાં સ્થળો વૈશ્ર્વિક ધરોહરમાં સ્થાન પામે ત્યારે આપણને એહસાસ થાય કે આપણે કેટલો અદ્ભુત વારસો ધરાવીએ છીએ. દેશ તો ઠીક, પણ ગુજરાતમાં પણ મોટા ભાગે પ્રવાસની વાત આવે એટલે રણોત્સવ, સાપુતારા, પોળો, ફોરેસ્ટ વગેરેને આપણે વધુ મહત્ત્વ આપતા હોઈએ છીએ, પરંતુ ગુજરાતમાં એવાં ઘણાં સ્થળો છે જે બહુ ઓછા એક્સપ્લોર થયાં છે. આપણે બધાએ સો રૂપિયાની નોટ તો જોઈ જ હશે. તેની પાછળ જે ચિત્ર અંકિત થયું છે તેનાથી વાકેફ પણ બધા હશે, પરંતુ ત્યાંની મુલાકાત લીધી હોય કે મુલાકાત લેવાનો રસ ધરાવતા હોય તેવા લોકો બહુ ઓછા હશે. આ સ્થળ વૈશ્ર્વિક ફલક પર ખૂબ જ આગવું મહત્ત્વ ધરાવે છે. માત્ર કલાપ્રેમીઓ જ નહિ, પણ વિશ્ર્વભરના જિજ્ઞાસુઓ અહીં આ સ્થળની મુલાકાતે ખાસ આવે છે. મેટ્રો શહેરના સોલો ટ્રાવેલર્સના લિસ્ટમાં પણ આ નાનકડું સ્થળ પહેલું સ્થાન ધરાવે છે.
કુદરતમાં મહાલતાં મહાલતાં હું હંમેશાં અચંબિત થયો છું અને આજની તારીખે માનવો જે સર્જન કરે છે એ જોઈને માનવસર્જિત મહાકાય શહેરોથી અલિપ્ત પણ થયો છું, પણ આપણા પૂર્વજોનાં અમુક બેજોડ સર્જનોને જોઈને એમની દીર્ઘદૃષ્ટિ, એમનું કુદરત પ્રત્યેનું સમર્પણ, પ્રકૃતિને સહેજ પણ આભડછેટ ન આવે એ રીતે પ્રકૃતિને જ ધ્યાનમાં લઈને બનાવેલી ગુજરાતની રાણકી વાવ જોતાં જ સહજપણે હોઠમાંથી ‘વાઉ’ શબ્દ સરી પડે. ઉત્તર ગુજરાતના પાટણમાં આવેલી રાણકી વાવ ગુજરાતનું વૈશ્ર્વિક ગૌરવ છે. યુનેસ્કોને જેમાં રસ પડ્યો એવી એક હજાર વર્ષ પુરાણી રાણકી વાવ કે જેના અપ્રતિમ સૌંદર્યને કારણે સમગ્ર વિશ્ર્વમાં જાણીતી છે તેને ભારતમાં વાવોની રાણીની ઉપાધિ આપવામાં આવી છે. અનેક વિદેશીઓ પણ આ Queen of stepwell જોવા આવે છે અને અહીંના ભવ્ય સ્થાપત્ય અને બાંધકામને જોઈને અભિભૂત થઇ જાય છે. ભારતની બધી જ વાવોમાં આ રાણકી વાવને તેની ભવ્યતા, બાંધકામ, બારીક શિલ્પો, પથ્થર પર ખૂબ જ બારીકાઈથી કોતરેલી ભારતીય પરંપરાની વાર્તાઓ અને આ સિવાય તેની અનન્ય રચનાને લઈને જ વાવોની રાણીનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે.
અગિયારમી સદીમાં સોલંકી વંશના પ્રતાપી રાજા ભીમદેવ પ્રથમના અવસાન બાદ તેમની રાણી ઉદયમતીજી દ્વારા ભીમદેવજીની યાદમાં આ વાવ બંધાવવામાં આવી હતી. સામાન્ય રીતે આપણે એવું ઘણી વાર સાંભળ્યું હશે કે કોઈ રાજા કે બાદશાહ દ્વારા તેમની રાણીઓ અને બેગમોની યાદમાં ભવ્ય સ્મારકો બંધાવાયાં છે, પરંતુ રાણી દ્વારા રાજાની યાદમાં લોકકલ્યાણના હેતુથી કંઈક બંધાવ્યું હોય એવી બાબત તો રાણકી વાવમાં જ જોવા મળે છે. સદીઓ સુધી પાટણ અણહિલવાડ પાટણના નામથી ગુજરાતની રાજધાની રહ્યું અને શાસકો દ્વારા અહીંયાં વિવિધ પ્રકારનાં બાંધકામો કરવામાં આવ્યાં હતાં, જેમાંનું એક મુખ્ય સ્થાપત્ય એટલે રાણકી વાવ. પાટણની પવિત્ર અને પ્રાચીન નદી સરસ્વતીના કાંઠે આ વાવ બાંધવામાં આવેલ. સમયપટ પર ભૌગોલિક પરિવર્તનની અસર અને સરસ્વતી નદીમાં પૂરના કારણે વાવ કાદવથી ભરાઈને દટાઈ જાય છે અને ધીરે ધીરે માનવસ્મૃતિમાંથી પણ વીસરાઈ જાય છે. ભૂકંપ અને સરસ્વતી નદીમાં પૂર જેવાં કારણોસર જમીનમાં લપાઈ ગયેલી આ રાણકી વાવની હયાતીના પુરાવા ફરીથી ૧૯૪૦ની આસપાસ મળ્યા, જેથી ભારતીય પુરાતત્ત્વ વિભાગ દ્વારા અહીં ઉત્ખનન શરૂ કરવામાં આવ્યું અને ૧૯૮૦ના દાયકા આસપાસ અહીંનું બાંધકામ અને શિલ્પ સ્થાપત્ય તેના મૂળ સ્વરૂપમાં મળી આવ્યું. રાણકી વાવ એ જળ વ્યવસ્થાપનના બાંધકામની દૃષ્ટિએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ખ્યાતિ પામેલું બેનમૂન ઐતિહાસિક સ્મારક છે.
ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં પગથિયાંવાળા સુશોભિત કૂવાઓ જોવા મળે છે જે વાવ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં પ્રાચીન કાળથી જ ધોળાવીરા અને લોથલમાં કૂવાઓ મળી આવ્યા છે, જે ધીમે ધીમે સુશોભિત થતા ગયા અને તેમાં ધાર્મિક તત્ત્વ ઉમેરાતું ગયું. મારુ ગુર્જરા સ્થાપત્યશૈલીમાં બંધાયેલી આ રાણકી વાવ ગુજરાતનું ગર્વ સમાન સ્થાપત્ય છે. તેના બાંધકામ અને હેતુ બંને દૃષ્ટિએ તે અનન્ય છે. ગુજરાત અને રાજસ્થાનના સૂકા વિસ્તારમાં મુખ્યત્વે આવાં વાવ પ્રકારનાં સ્થાપત્યો જોવા મળે છે. પહેલાંના સમયમાં લાંબી મુસાફરી દરમિયાન મુસાફરોની તરસ છીપે અને તેમને થોડો સમય આરામ ફરમાવી શકાય એવા હેતુથી આવા સ્થાપત્યનું બાંધકામ થતું હતું. ભૂતકાળમાં પાણીની બોટલો દુકાનો પર મળતી નહોતી એટલે કે પાણી પીવડાવે એનાં પાંચ પુણ્ય એવું નાનપણથી આપણે સાંભળતા આવ્યા છીએ, જેથી વટેમાર્ગુઓની સેવા કરી તેમની તરસ છિપાવવાના પાવન કાર્ય માટે વાવ બાંધવામાં આવતી. વાવને જળમંદિર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. વાવને તેના પ્રવેશદ્વારના આધારે ચાર પ્રકારમાં વહેંચવામાં આવે છે. એક પ્રવેશદ્વારવાળી વાવ નંદા, બે પ્રવેશદ્વારવાળી વાવ ભદ્રા, ત્રણ પ્રવેશદ્વારવાળી વાવ જયા અને ચાર પ્રવેશદ્વારવાળી વાવ વિજયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. રાણકી વાવ જયા પ્રકારની વાવ છે. ગુજરાતમાં આવી અનેક વાવો આવેલી છે. જૂનાગઢની અડીકડીની વાવ, બાઈ હરિની વાવ, ગંગા વાવ, માધા વાવ, બત્રીસ કોઠાની વાવ, અડાલજની વાવ, નવલખી વાવ, શામળાજીની વાવ, સેવાસિની વાવ વગેરે… સરસ્વતી નદીના પટ નજીક બાંધવામાં આવેલી રાણકી વાવ સમગ્ર ગુજરાતનાં વાવ સ્થાપત્યનો અદ્ભુત નમૂનો છે. રાણકી વાવ માત્ર ગુજરાતમાં જ નહીં, પણ સમગ્ર ભારતમાં ભૂગર્ભ જળના સ્થાપત્યનો સર્વોત્કૃષ્ટ નમૂનો છે.
યુનેસ્કોએ ૨૦૧૪માં રાણકી વાવને વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટનો દરજ્જો આપી તેનું મહત્ત્વ અનેક ગણું વધારી દીધું. આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયાએ પણ તેને એ કેટેગરીનો દરજ્જો આપ્યો છે. રાણકી વાવનું શિલ્પ સ્થાપત્ય તેને વાવોની રાણી બનાવે છે એટલું બારીક અને રસપ્રદ છે. વાવની મુખ્ય થીમ ભગવાન વિષ્ણુના દશાવતારની છે, જેના કારણે જળસંગ્રહની સાથે સાથે તેનું આધ્યાત્મિક મહત્ત્વ પણ સમેલિત થઈ જાય છે. સાત માળનું આ જળમંદિર તે સમયના શિલ્પીઓની કલા અને તેમની મૌલિકતાની સાક્ષી પૂરે છે. આટલાં અદ્ભુત શિલ્પો અને તે શિલ્પીઓની કલા માટે તેમને દાદ આપવાનું મન કરાવી દે અને જોતાં જોતાં મન ન ભરાય એવું બારીક અને શ્રેષ્ઠ સર્જન કહી શકાય. આ વાવનું બાંધકામ ઊંધા મંદિર જેવું છે તેવું અભ્યાસીઓ કહે છે, પરંતુ એ દૃષ્ટિકોણની પરે જતાં તેના સાત માળ અને તેની આસપાસ આવેલા ઝરૂખાઓ અને કોતરણીવાળા સુંદર સ્તંભો કલાપ્રેમી માટે તો કીમતી ખજાના સમાન છે. અહીં પ્રકૃતિના મુખ્ય તત્ત્વ એવા જળને મહત્ત્વ આપવામાં આવ્યું છે. એ સિવાય સૂર્યપ્રકાશ છેક પાણીને સ્પર્શે, દરેક ઝરૂખાઓમાં વિષ્ણુ ભગવાનના દશાવતારની ઝાંખી, અપ્સરાઓ અને સાધુઓની ઝલક, બ્રાહ્મણો અને ફૂલોની લિપસ્ટિકથી હોઠ રંગતી, આધુનિક ઊંચી એડીવાળાં સેન્ડલ પહેરીને શણગાર સજતી અપ્સરાઓની મૂર્તિઓ આશ્ર્ચર્યચકિત કરી મૂકે છે. પાણીની સપાટીએ પહોંચતાં શેષાશયી વિષ્ણુ કોતરાયેલા છે. આ ઉપરાંત વાવમાં મહિષાસુરમર્દિનીનું શિલ્પ, કલ્કી અવતારનું શિલ્પ, વરાહ અવતારનું શિલ્પ, અપ્સરાઓ અને નાગક્ધયાનાં શિલ્પોથી સમગ્ર વાવ અલંકૃત થયેલી છે. રાણકી વાવ ૬૪ મીટર લાંબી, ૨૦ મીટર પહોળી અને ૨૭ મીટર ઊંડી છે. વાવના બાંધકામમાં સ્તંભો વગેરેમાં પક્ષીઓને રહેવા માટે અવકાશ મળી રહે એવું અદ્ભુત સૌંદર્ય અને ઉપયોગિતા સંયોજનનું અદ્ભુત ઉદાહરણ એટલે રાણકી વાવ. આજે પણ વાવના ઝરૂખા પર બેઠેલા પક્ષીઓ એકસાથે ઊડે ત્યારે વાવ, પક્ષીઓ અને ક્ષિતિજનું અદ્ભુત દૃશ્ય આંખોની સામે ખડું થઈ જાય. વાવની એક બાજુ વિશાળ કૂવો આવેલો છે. તેની આસપાસ ઔષધીય મહત્ત્વ ધરાવતી વનસ્પતિઓ છે, જેથી એ પાણી પણ ઔષધીય ગુણોના મિશ્રણવાળું મળે છે. એવું કહેવાય છે કે વાવમાં સિદ્ધપુર સુધી પહોંચતું એક ગુપ્ત ભોંયરું છે જે હાલ માટીથી ભરાઈ ગયું હશે. શું આજે આપણે એ જમાનાની બાંધકામની પદ્ધતિ, એ બારીકાઈ અને સૂઝબૂઝની સમકક્ષ ઊભા રહી શકીએ ખરા? ખરેખર આપણી ધરોહરને સમજવી હોય અને બાળકોને વારસામાં કંઈક ઉત્કૃષ્ટ કહી શકાય તેવું જ્ઞાન આપવું જ હોય તો ફુરસદની ક્ષણો કાઢીને અહીં એક આખો દિવસ પસાર કરવો જ જોઈએ.
રાણકી વાવ ઉપરાંત પણ પાટણમાં ઘણાં ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક મહત્ત્વ ધરાવતાં સ્થળો આવેલાં છે. રુદ્ર મહાલય, બિંદુ સરોવર, સહસ્રલિંગ તળાવ, પંંચાસર પાર્શ્ર્વનાથ જૈન દેરાસર, વરાણા મંદિર વગેરેની ચોક્કસથી મુલાકાત લઈ શકાય. આ ઉપરાંત પાટણના નામ સાથે જ જોડાયેલાં પટોળાં જે વણાટકામનો સૌથી જટિલ પ્રકાર છે તેની પણ જાણકારી મેળવી શકાય.

 

પ્રતિશાદ આપો

તમારું ઇમેઇલ સરનામું પ્રકાશિત કરવામાં આવશે નહીં.