ઋણાનુબંધન : સંબંધો લેણદેણના નિયતિ સમયાનુસાર જોડે છે, આમાં પસંદગીને અવકાશ નથી

ધર્મતેજ

જિનદર્શન -મહેન્દ્ર પુનાતર

માણસનું જીવન ખૂબ જ રહસ્યમય છે. તે ખરેખર શું છે, તેના મનમાં કેવા વિચારો ઘૂમી રહ્યા છે તે તેના સિવાય બીજું કોઈ જાણે શકે નહીં. સંબંધોના આટાપાટા અને ગૂંચવણ ઉકેલવામાં જિંદગી પૂરી થઈ જાય છે. ખબર રહેતી નથી આયખુ કેવી રીતે પૂરું થઈ ગયું. લેણદેણના સંબંધો આપણને બાંધે છે અને ભેગા કરે છે. સંબંધો પૂરા થાય એટલે વિખુટા પડવાનો વારો આવે છે. વહેલું કે મોડું અલગ પડવાનું છે. મૃત્યુ સામે આપણું કશું ચાલતું નથી. પરંતુ જ્યાં સુધી સાથે છીએ ત્યાં સુધી અરસપરસના સંબંધોમાં સુમેળ અને મીઠાશ જળવાઈ રહે, પોતાના થકી સંબંધોમાં ઘસારો ન લાગે તે જોવાનું દરેક માણસનું કર્તવ્ય છે. પતિ – પત્ની, પુત્ર -પુત્રી, ભાઈ – બહેન, માતા-પિતા આ બધા સંબંધો કઈ રીતે જોડાયા ? માતા, પિતા, ભાઈ, બહેન આ બધા સંબંધોની શું આપણે પસંદગી કરી હતી ? નિયતિ આપણને આ બધા સંબંધોથી જોડે છે. આમાં પસંદગીને કોઈ અવકાશ નથી. આપણે કર્મો અનુસાર એક બીજાથી બંધાઈએ છીએ, અને સમય પૂરો થાય એટલે જુદા પડીએ છીએ. કર્મો અનુસાર આપણે એકબીજાને સુખી અને દુ:ખી કરીએ છીએ. આ સંબંધો એટલે એકબીજા પ્રત્યે લાગણી, એકબીજા પ્રત્યે પ્રેમ. પારિવારિક સંબંધોના પાયામાં જો પ્રેમ, લાગણી અને સંવેદના હશે તો આ બધા સંબંધો મહેંકી ઊઠશે. નહિતર એકબીજા પ્રત્યે નફરત, ઘૃણા અને તિરસ્કાર સિવાય કશું પ્રાપ્ત થશે નહીં. આ સંબંધો ઋણાનુબંધન છે. જેમાં એકબીજાએ ઋણ અદા કરવાનું છે. સામાન્ય રીતે આપણે કહીએ છીએ કે આ લેણદેણના સંબંધો છે. આ સંબંધોની કસોટી એ છે કે આપણી દૃષ્ટિ લેવા તરફ છે કે દેવા તરફ. જે માણસની નજર લેવા તરફ છે તેને પ્રેમનો અનુભવ નહીં થાય. પ્રેમમાં મેળવવા કરતાં આપવાનું વધુ મહત્ત્વ છે. તેમાં કોઈ જાતનો સ્વાર્થ હોતો નથી. જેમ જેમ સ્વાર્થ વધતો જાય છે તેમ તેમ પ્રેમ સંકુચિત થતો જાય છે.
સંબંધો પરિવાર પછી આસપાસ વિસ્તારમાં રહે છે. જિંદગીમાં આપણે અસંખ્ય માણસોના પરિચયમાં આવીએ છીએ. માણસો સંબંધોને જોડે છે અને તોડે છે. વૃક્ષો વનસ્પતિ, પશુ પંખી અને પ્રકૃતિ સાથેના પણ માણસનાં સંબંધો છે. જ્યાં આપણું બચપણ વીત્યું હોય, જ્યાં આપણો ઉછેર થયો હોય, જ્યાં આપણો વિકાસ થયો હોય એ ભૂમિ સાથે પણ આપણે જોડાઈ જઈએ છીએ. એટલે જ વતન પ્રત્યેનો પ્રેમ માણસના દિલમાં હંમેશા રહે છે. તેના સંસ્મરણો ભુલાતા નથી.
માણસની પ્રગતિ અને વિકાસ આ સંબંધો સાથે જોડાયેલા છે. કોઈપણ માણસ એકલા હાથે આગળ વધી શકે નહીં. જીવન વિકાસ અને પ્રગતિમાં પણ આપણને અનેક લોકોનો સહારો મળ્યો હોય છે. કુટુંબ, સમાજ, શિક્ષણ અને વેપાર વ્યવસાયમાં ઘણાની મદદ મળી હોય છે. માણસ સફળ થાય છે ત્યારે આ બધું ભૂલી જાય છે. કોઈનો નાનો એવો ઉપકાર પણ આપણા પર હોય તેને ભૂલવો જોઈએ નહીં. આપણો વિકાસ એકબીજા પર આધારિત છે. કોઈ પણ માણસ મોટો બને છે ત્યારે નાના મોટા અનેક માણસોનો સધિયારો તેને મળ્યો હોય છે. આ પછી સહાયક બનેલાં નાના માણસોને ભૂલી જવાય ત્યારે સંબંધોમાં ઘસારો લાગે છે. નાના માણસો પ્રત્યે પણ નમ્રતા અને આદર ન હોય તો આ મોટાઈની કોઈ કિંમત નથી. માત્ર પૈસાથી નહીં પણ તેની સભ્યતા અને સંસ્કારથી માણસ મોટો બને છે. સમય બદલાઈ ગયો છે. ખરે વખતે જેણે મદદ કરી હોય તે માણસ ભૂલી જવાય છે. પરંતુ કોઈએ કડવું લાગે તેવું સત્ય કહ્યું હોય તો તે જલ્દીથી ભુલાતું નથી. સફળતા મળ્યાં પછી અહંકાર ન આવે અને બીજાને ઉપયોગી થવાની ભાવના ઊભી થાય તો એક મોટી સિદ્ધિ છે.
સંબંધોમાં પ્રેમ, ઉદારતા અને બીજા પ્રત્યે કંઈક કરી છૂટવાની ભાવના અને ભોગ આપવાની તૈયારી હોય તો આ સંબંધો ઉષ્માભર્યા બને છે. પ્રેમ એ સંબંધોની સુગંધ છે. પારિવારિક અને માનવીય સંબંધોમાં આપણે જો કેટલીક બાબતોનો ખ્યાલ કરીએ અને કોઈ જાતની અપેક્ષા ન રહે તો આ સંબંધો મીઠા મધુર બને છે.
(૧) સૌ પ્રત્યે પ્રેમભાવના રાખવી. પ્રેમ જેટલો આપશો તેટલો મળશે. આ એક એવી ચીજ છે જે આપ્યા વગર મળશે નહીં. પ્રેમ અને આનંદ જીવનનું અમૃત છે. ધન, દોલત, સંપત્તિ બધું હશે પણ પ્રેમ નહીં હોય તો બધું વ્યર્થ બની જશે. પારિવારિક શાંતિ અને સંપ સૌથી મોટું સુખ છે.
(૨) આપણા સિદ્ધાંતો, વિચારો, આદર્શો અને માન્યતાઓ બીજા પર ઠોકી બેસાડવાનો પ્રયાસ કરવો નહીં. વિચારોની આસક્તિએ ઘણા અનર્થો સર્જ્યા છે. હું કહું એ જ સાચું એ આપણો અહંકાર છે. સૌને સૌની રીતે ચાલવા દેવા. જરૂર પડે તો માર્ગદર્શન આપવું પણ આગ્રહ રાખવો નહીં. દરેક માણસ પોતાના અનુભવમાંથી શીખે છે.
(૩) આપણા સ્વપ્નો જે સિદ્ધ થયા નથી તે આપણા સંતાનો દ્વારા પરિપૂર્ણ કરવાનો પ્રયાસ કરવો નહીં. દરેકના ગુણધર્મો અલગ અલગ હોય છે. તે બીજા પર થોપી શકાય નહીં. સંતાનોને તેની રીતે ચાલવા દેવા. આપણે માર્ગદર્શન આપીને તેમની સફળતામાં નિમિત્ત બનવું.
(૪) વણમાગી સલાહ કોઈને આપવી નહીં કુટુંબ, પરિવાર અને સમાજમાં બધું જોવું, સમજવું પણ ક્યાંય બિનજરૂરી માથું મારવું નહીં. કોઈ સલાહ માગે તો આપવી પણ તેમને ગેરમાર્ગે દોરવા નહીં. જે કહેવું હોય તે કહી દેવું પરંતુ જીદ કે આગ્રહ રાખવો નહીં.
(૫) કોઈ પોતાનું રહસ્ય કે હૃદયની વાત કરે તો સાંભળવી પરંતુ બીજાને કહેવી નહીં. જેટલું કહે એટલું સાંભળવું પરંતુ વચમાં પ્રશ્ર્નો કરીને તેના હૃદયને ખોતરીને વધુ જાણવાનો પ્રયાસ કરવો નહીં. આ જાણકારીનો ક્યાંય ઉપયોગ કરવો નહીં. આ શસ્ત્ર તેની સામે ઉગામવું નહીં. એમણે સહૃદયી મિત્ર સમજીને આપણી સામે દિલ ખોલ્યું હોય છે. તેને સાંત્વના આપવી પણ દિલ દુભાય એવું કરવું
નહીં.
(૬) પરસ્પરના સંબંધોમાં કોઈપણ જાતની અપેક્ષા રાખવી નહીં. ઈચ્છા અને અપેક્ષા બૂરી ચીજ છે. મોટાભાગના મનદુખો તેમાંથી સર્જાતા હોય છે. કોઈનું કામ કરવું કે જવાબદારી નિભાવવી પણ તેના બદલામાં કંઈક મળશે એવી અપેક્ષા રાખવી નહીં. સૌ આપણા છે એમ માનીને કરવું પરંતુ મનમાં સમજવું કે આમાં આપણું કોઈ નથી. સુખ અને દુ:ખને સમાન ગણવા.
(૭) કોઈની ટીકા અને નિંદા કરવાથી દૂર રહેવું. કાજીની જેમ કોઈનો ન્યાય તોળવા બેસી જવું નહીં. કોણ સારું ને કોણ ખરાબ છે તેનો હિસાબ રાખવો નહીં .”આપ ભલા તો જગ ભલા.” લોકોને સુધારવા પ્રયાસ કરવો નહીં. જગતને સુધારવાનો માત્ર એક ઉપાય છે આપણે ખુદ સુધરી જવું. આપણે જેવા હોઈશું એવું જગત આપણને દેખાશે.
(૮) કુટુંબ અને પરિવારમાં આપણે કહીએ તેમ જ થવું જોઈએ. બધાયે પોતાની સલાહ માનવી જોઈએ એવી જીદ રાખવી નહીં. પરિવારના પ્રશ્ર્નો બધાને વિશ્ર્વાસમાં રાખીને ઉકેલવા. આમાં ખુલ્લું મન રાખવું. બીજાની સાચી વાત સાંભળવી અને ભૂલનો એકરાર કરીને ક્ષમા માગવી. સંપત્તિ અને મિલકતના ઝઘડામાં મન મોટું અને ઉદાર રાખવું. થોડું ઓછું મળશે તો ચાલશે પણ કૌટુંબિક
સંબંધો ખરડાશે તો તે જોડવા મુશ્કેલ છે. મન, મોતી અને કાચ એક વખત તૂટ્યા પછી ફરી સંધાતા નથી.
(૯) જે કામ આપણે પોતે કરી શકીએ તેનો બોજો બીજા પર લાદવો નહીં. પોતાના કામો જાતે કરી લેવા. પોતે વડીલ છે એટલે બીજાઓએ તેમના કામો કરવા જોઈએ એવી ઈચ્છા રાખવી નહીં. હાથ પગ ચાલતા ન હોય, લાચારી હોય ત્યારે બીજા જે કરી આપે તેમાં ખુશ રહેવું. થોડું ચલાવી લેવાની ભાવના રાખવી. ક્યાંય કચાશ રહી જાય તો બીજા પર ગુસ્સે થવું નહીં. હંમેશા આભારની લાગણી વ્યક્ત કરવી.
આટલું કરીએ તો સુખેથી રહી શકીએ અને જીવનનો આનંદ માણી શકીએ.

પ્રતિશાદ આપો

તમારું ઇમેઇલ સરનામું પ્રકાશિત કરવામાં આવશે નહીં.