વિશ્ર્વના શ્રેષ્ઠ શિક્ષક શ્રીકૃષ્ણ શ્રેષ્ઠ ધાર્મિક-શૈક્ષણિક ગ્રંથ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા

ઉત્સવ

ભારતીય દૃષ્ટિએ ઈતિહાસ- ડૉ. રાજેશ ચૌહાણ

આવતી કાલે ૦૫/૦૯/૨૦૨૨ ને સોમવાર ભારતના ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણનના જન્મ દિવસને શિક્ષક તરીકે મનાવવામાં આવે છે. હજારો વર્ષો પછી પણ સંયોગ તો જૂઓ કે જેમના નામે આજે શિક્ષક દિવસની ઉજવણી થઇ રહી છે તેમના નામની સાથે કૃષ્ણ શબ્દ જાડાયેલ છે. દેશના શિક્ષકો માટે આદર અને સન્માનનો દિવસ એટલે શિક્ષક દિવસ છે. હજારો વર્ષો પછી પણ એક શિક્ષક તરીકે શ્રી કૃષ્ણ વિશ્ર્વની તમામ શૈક્ષણિક સંસ્થા અને શિક્ષકોને માર્ગદર્શન પૂરું પાડી રહ્યા છે. શ્રી કૃષ્ણ વિશ્વગુરુ હતા, છે અને રહેશે. આજે આ લેખના માધ્યમથી શ્રીકૃષ્ણના ભગવદ્દ ગીતામાં રહેલા શિક્ષણક્ષેત્રેના ક્રાંતિકારી વિચારોને જાણીએ.
ભગવદ્દ ગીતા અંધાધૂંધી કે અરાજકતા વચ્ચે જ્ઞાન આપે છે. તે કામ-કાજ અને કુટુંબની રોજિંદી દુનિયામાં કે આપણા અભ્યાસમાં યોગદાન આપવા માટે વ્યવહારુ જ્ઞાન રજૂ કરે છે. તે વ્યક્તિના તર્ક અને અંતરાત્માને તેની વિભાવનાઓ અને મર્યાદાઓને દૂર કરવા પ્રેરણા આપે છે.
ગીતા અનુસાર શિક્ષણ એટલે શું ? શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં જ્ઞાનની પ્રાપ્તિને શિક્ષણ કહેવામાં આવ્યું છે. જ્ઞાનને યજ્ઞ કરતાં વધુ ઉમદા ગણાવ્યું છે. ગીતા અનુસાર ભૌતિક જ્ઞાન કરતાં જ્ઞાનયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે. છેવટે તમામ યજ્ઞો અને યજ્ઞીય કર્મો દિવ્ય જ્ઞાનમાં સમાહિત થાય છે. (ગીતા અ.૪ શ્ર્લોક-૩૩)આ પ્રકારે તે સ્પષ્ટ કરે છે કે, શ્રીમદ્દ ભગવદ્ ગીતા જ્ઞાનને દ્વિવિવિધ માને છે. એક ભૌતિક જ્ઞાન, અને બીજું આધ્યાત્મિક જ્ઞાન જેને પરા વિદ્યા નામ આપવામાં આવ્યું છે. આપણે ઊંડાણપૂર્વક વિચારીએ તો સ્પષ્ટ થાય છે કે, આધ્યાત્મિક વિદ્યા તે સમયે પણ ભૌતિક વિદ્યા કરતાં ચડિયાતી હતી અને આજે પણ તે શ્રેષ્ઠ છે. તેની પ્રાસંગિકતા કાલાતીત છે. તે સમકાલીન પરિસ્થિતિ અનુસાર જીવંત છે.
ગીતા અનુસાર શિક્ષણનો અર્થ : સતીશચંદ્ર મંગલ પોતાના શોધ લેખ ગીતાનું શિક્ષણ દર્શનમાં જણાવે છે કે, “ણ વિ ઙળણજ્ઞણ લત્ર્ય ક્ષરુમઠ્ઠરુલવ રુમદ્મટજ્ઞ
ગીતામાં શિક્ષણનો અર્થ જ્ઞાન તરીકે લેવામાં આવ્યો છે. ગીતા અનુસાર શિક્ષણ જન્મ- જન્માંતર સુધી ચાલનારી પ્રક્રિયા છે. જ્ઞાન બે પ્રકારનું છે: સાંસારિક અને આધ્યાત્મિક.
આપણે શિક્ષણને સાચા અર્થમાં સદ્ગુણ જ્ઞાન (સાત્વિક જ્ઞાન) દ્વારા મેળવી શકીએ છીએ જેવી રીતે શ્રીકૃષ્ણએ ભાર મૂક્યો હતો. સદાચારી જ્ઞાન એ છે કે, જેના દ્વારા અનેકતા માં એકતાનો અનુભવ કરીએ છીએ અને આ પૃથ્વી પરના તમામ જીવોમાં બ્રહ્મ (એટલે કે ઈશ્ર્વર અથવા પરમેશ્ર્વર)નો વાસ છે.
શિક્ષણના લક્ષ્ય કે ઉદ્દેશ્યો :
ધલમૃપુટૃરૂ ્રૂણે ઇંપ્ર ધળમપવ્રપષિટજ્ઞ
અરુમધુ રુમધણ્રરજ્ઞ ટગ્નળળર્ણૈ રુમરુથ્ લળાટ્ટમઇંપ્ર॥
ગીતાના ઉપરોક્ત શ્ર્લોકમાં જ્ઞાનની વ્યાખ્યા એવી રીતે સમજાવવામાં આવી છે કે, જેના દ્વારા બધા પ્રાણીઓમાં એક જ નિર્વિકાર ભાવ દેખાય છે તથા વિવિધતામાં એકતા જોવા મળે છે તેને જ સાત્વિક જ્ઞાન કહેવાય છે. ગીતા અનુસાર શિક્ષણ તે છે જે પ્રત્યેક વ્યક્તિમાં બ્રહ્મ અથવા પરમાત્મા રહેલ છે. શિક્ષણનું ધ્યેય માણસને એવા અજ્ઞાનમાંથી મુક્ત કરવાનો છે જે ભેદ ઉત્તપન્ન કરે છે અથવા આત્માનુંભૂતિમાં અવરોધ ઊભો કરે છે તથા તેને પ્રકાશ તરફ લઈ જાય છે જે ભેદ-અભેદનું દર્શન કરાવે છે. બધા જીવોમાં સંસ્થિત પરમાત્માની અનુભૂતિ કરાવે છે. ગીતાના તત્વજ્ઞાનમાં શિક્ષણનો ધ્યેય વ્યક્તિનો સંપૂર્ણ માનવના રૂપમાં વિકસિત કરવાનો છે જે આત્મશુદ્ધિની સાથે બીજા પ્રાણીઓની સેવામાં જ ઈશ્ર્વર સેવા સમજીને નિષ્કામ ભાવે સામાજિક દાયિત્વનું નિર્વહન કરે છે.
ગીતા અનુસાર અધ્યયન-અધ્યાપન પદ્ધતિ : ગીતાની શિક્ષણ પદ્ધતિના વિષયો કર્મ, જ્ઞાન અને ભક્તિ છે. આ ત્રણને એકરૂપ પ્રદાન કરી યોગ નામ આપવામાં આવ્યું છે. આ યોગ માટે વપરાતી ત્રણ શિક્ષણ પદ્ધતિઓ છે
કર્મયોગ – કર્મયોગ, સ્વાનુભવની પદ્ધતિ, ઇન્દ્રિય તાલીમની પદ્ધતિ, અભ્યાસની પદ્ધતિ, રમતની પદ્ધતિ.
જ્ઞાનયોગ – તર્કબદ્ધ વિશ્ર્લેષણ પદ્ધતિ, વિચાર-વિમર્શની પદ્ધતિ, સંવાદ પદ્ધતિ, સ્વ-અધ્યયન પદ્ધતિ, સાપેક્ષતા પદ્ધતિ, આગમન-નિગમન પદ્ધતિ
ભક્તિયોગ – સાંભળવાની પદ્ધતિ, સંગીતની પદ્ધતિ, યાદ રાખવાની પદ્ધતિ, ધ્યાન પદ્ધતિ, કેન્દ્રીય પદ્ધતિ.
ગીતા અનુસાર પાઠ્યક્રમ : ગીતા દર્શનમાં પાઠ્યક્રમને બે વિભાગોમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે.
અપરા વિદ્યા એટલે ભૌતિક જગતનું જ્ઞાન જેના અંતર્ગત વિજ્ઞાનની તમામ શાખાઓનો અભ્યાસ તથા ઇન્દ્રિયો અને મસ્તિસ્ક (બુદ્ધિ) ના માધ્યમ દ્વારા મેળવેલ વિજ્ઞાનના અનુભવનો સમાવેશ થાય છે. જેમાં વિજ્ઞાન, સામાજિક વિજ્ઞાન, જ્યોતિષ, લલિત કલા, નૃત્ય કલા, સંગીત કલા, કવિતા, ગણિત વગેરે વિષયોના અભ્યાસક્રમને સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.
પરા વિદ્યા : જે અંતર્ગત આત્મજ્ઞાન અને બ્રહ્મ-જ્ઞાનનેે માનવામાં આવે છે. આત્મા શું છે? મૃત્યુ પછી આત્મા ક્યાં જાય છે? જીવન શું છે? બ્રહ્માંડ શું છે? સજીવ શું છે? સુખ-દુ:ખ કેમ છે? આ બધાની વિગતવાર સમજૂતી પરા વિદ્યાએ રજૂ કરી છે. આધ્યાત્મિક વિજ્ઞાન, તત્ત્વજ્ઞાન આ અંતર્ગત આવે છે. જેના દ્વારા જગતમાં અંતનીર્હિત ચેતન સત્તાની અનુભૂતિ થાય છે. જેમાં આધ્યાત્મિક શાસ્ત્ર, તત્ત્વજ્ઞાન આ પ્રકારના વિષયો છે.
ગીતા અનુસાર શિક્ષકના ગુણો
બ્રજેન્દ્ર નાથ પાંડે પોતાના મહાશોધ નિબંધ ભગવદ્દ ગીતા દર્શનમાં શૈક્ષિક નિહિતાર્થનું સમાલોચન અધ્યયનમાં જણાવે છે કે, ગીતા એક આદર્શવાદી, વ્યવહારુ દર્શન(તત્ત્વજ્ઞાન) અને નીતિશાસ્ત્ર ગ્રંથ છે. ગીતા અનુસાર શિક્ષકમાં આ ઇચ્છિત ગુણો હોવા જોઈએ.
શિક્ષકને જ્ઞાન પ્રત્યે આદર અને તેના શિષ્યો પ્રત્યે લગાવ હોવો જોઈએ. જો શિક્ષકને જ્ઞાનમાં વિશ્ર્વાસ ન હોય તો તે યોગ્ય શિક્ષણ આપી શકશે નહીં. બીજું ગીતા આત્મીયતા વિશે વાત કરે છે કે, શિક્ષકનું હૃદય સામેના શિષ્ય પર આત્મીયતાથી ભરેલું હોવું જોઈએ. ગીતા અનુસાર આત્મીયતા વિના કોઈ ઉપદેશ ન હોઈ શકે.
આજે શૈક્ષણિક વિશ્વમાં જ્ઞાન પ્રત્યેનો આદર અને શિષ્યો પ્રત્યેની લાગણી ઘટી રહી છે. જેના કારણે વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકો વચ્ચેનું અંતર વધી રહ્યું છે. આપણે આ મુદ્દાઓ પર ગંભીર બનવાની જરૂર છે. શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓ માટે એક આદર્શ વ્યક્તિ છે તેથી શિક્ષકની જવાબદારી બને છે કે, તે પોતાના શિષ્યોમાં એવો આત્મવિશ્ર્વાસ ઊભો કરે કે, તેઓ પોતાના પ્રયત્નોના બળ પર જે ધ્યેય નક્કી કરે છે તે પ્રાપ્ત કરી શકશે.
આજે એવી સ્થિતિની નિર્માણ થયું છે કે, વિદ્યાર્થીઓ અનેક સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યો છે. આજે તે સમસ્યાથી પીડાય રહ્યો છે ત્યારે શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓને ગીતા અનુસાર ઉપદેશ આપશે તો વિદ્યાર્થીને કોઈ મુશ્કેલી નહીં આવે. ગીતામાં શ્રી કૃષ્ણ અર્જુનને કહે છે કે –
લમૃઢપળૃ ક્ષફિટ્ટ્રૂગ્ર પળપજ્ઞઇં યફર્ઞૈ મૄઘ
અર્વૈ ટ્ટમર્ળૈ લમૃક્ષળક્ષજ્ઞહ્ર્રૂળજ્ઞ પળજ્ઞષરુ્રૂરશ્રળરુપ પળયૂર્ખીં (ગીતા અ.૧૮ શ્ર્લોક-૬૬)
અર્થાત્ અર્જુન બધા ધર્મ છોડીને મારી શરણમાં આવો. હું તને બધાં પાપોમાંથી મુક્ત કરીશ, તું ચિંતા ન કર.
આજના શિક્ષકે શ્રીકૃષ્ણને પોતાના આદર્શ માનવા જોઈએ. શ્રીકૃષ્ણ જેવો સમર્થ શિક્ષક હોવો જોઈએ જે પોતાના વિદ્યાર્થીઓમાં કંઈક કરી શકે, બની શકે, હું બની શકુની ભાવના જાગૃત કરી શકે.
ગીતાના મતે કુશળ શિક્ષક વિદ્યાર્થીને આશાવાદી બનાવે છે. નિરાશા દૂર કરી
શકે છે. શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે – “હે અર્જુન મારો શિષ્ય ક્યારેય નાશ પામતો નથી.
બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો મારો શિષ્ય
ક્યારેય નિષ્ફળ થતો નથી. (ગીતા અ.૬ શ્ર્લોક-૪૦)
ગીતા અનુસાર શિક્ષકમાં મમત્વ, આદરભાવ, ચિંતનશીલ, વિચારવાન તથા સદાચારી, માર્ગદર્શક, પોતાના કર્તવ્ય અને કર્મો પ્રત્યે નિષ્ઠા અને સમજદારી ઉભી કરનાર હોવો જોઈએ. (ગીતા અ.૧૮ શ્ર્લોક-૬૩) તદ્દઉપરાંત શિક્ષકનું વ્યક્તિત્વ પ્રભાવી અને મનોહારી હોવું જોઈએ. તેનું જીવન વિવેકશીલ અને ચિંતનશીલ હોવું જોઈએ.
ગીતા અનુસાર વિદ્યાર્થીના ગુણો :
ગીતા પણ વિદ્યાર્થી પાસેથી એવી અપેક્ષા રાખે છે કે વિદ્યાર્થી “લમૃટળજ્ઞધળમજ્ઞણ શિક્ષક પ્રત્યે સમર્પણ ભાવ હોવો જોઈએ. જ્ઞાન અને અહંકારનો કોઈ સમન્વય નથી. જેની પાસેથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાનું હોય તેના પ્રત્યે “રુમણ્રૂળમણટ હોવું જરૂરી છે. ગીતાના ચોથા અધ્યાયમાં શ્રીકૃષ્ણ કહે છે,
ટદ્યિડિ પ્રુઞક્ષળટજ્ઞણ ક્ષફિપ્શ્રણજ્ઞણલજ્ઞમ્રૂળ
ઈક્ષડજ્ઞહ્ર્રૂાધ્ટ ટજ્ઞ ઘળર્ણૈ ઘળરુણણશ્ર્નટટ્ટમડરુયૃણ ॥ (ગીતા અ.૪ શ્લોક ૩૪)
એ જ્ઞાનને તત્ત્વદર્શી જ્ઞાનીઓ પાસે જઇને સમજ, તેમને દંડવત નમન કરે, તેમની સેવા કરવા કપટ છોડીને સરળતાપૂર્વક પ્રશ્ર્ન કરીને પરમાત્મ તત્ત્વ જાણવાવાળા જ્ઞાની મહાત્માને તે તત્ત્વજ્ઞાનનો ઉપદેશ આપશે.
જ્ઞાન મેળવવા માટે શ્રદ્ધા જરૂરી છે પરંતુ શ્રદ્ધાનો અર્થ એવો ક્યારેય થતો નથી કે પ્રશ્ર્ન કર્યા વગર શિક્ષક દરેક વાતને સ્વિકારી લે. શ્રદ્ધા અને વિનય સાથે પરિચર્યા આવશ્યક છે. જો મનમાં શંકા રહે અને તેનું નિવારણ ન કરવામાં આવે તો શિક્ષણ પ્રાપ્ત કરી શકાતું નથી.
ઊટધ્પજ્ઞ ર્લૈયર્રૂૈ ઇૈંશ્રઞ વજ્ઞટૂપષ્ટશ્ર્ન્રૂૃયજ્ઞરટ ર્ીં
ટ્ટમડધ્રર્લૈય્રૂળશ્ર્ન્રૂ ગજ્ઞટક્ષહ્ુક્ષક્ષદ્મટજ્ઞ ॥ (ગીતા અ.૬)
આથાર્થ હે કૃષ્ણ ! મારા આ સંશયને સમગ્ર રીતે દૂર કરવા કોઈ સમર્થ નથી માત્ર તમે જ સંશય દૂર કરી શકો છો. ગીતા અનુસાર વિદ્યાર્થી ગુરુ પરાયણ અને ગુરુ શિષ્ય પરાયણ હોવો જોઈએ તથા ગુરુ અને શિષ્ય બંને જ્ઞાન પારાયણ અને જ્ઞાન સેવા પરાયણ હોવા જોઈએ. વિદ્યાર્થી મારો પુત્રવત્ છે એવી શિષ્ય પરાયણતા શિક્ષકમાં હોવી જોઈએ.
સંક્ષેપમાં વિદ્યાર્થીઓને ગીતા કહે છે. “ટરુદ્યત્ર્િ પ્રુઞક્ષળટજ્ઞણ ક્ષફિપ્શ્રણજ્ઞણલજ્ઞમ્રૂળ જો તારે વિદ્યા પ્રાપ્ત કરવી છો તો તારી પાસે નમ્રતા, જિજ્ઞાસા અને સેવા અ ત્રણ વાત કે ગુણ હોવા જોઈએ.
ગીતા અનુસાર શિક્ષક-વિદ્યાર્થી સંબંધ : ગીતા દર્શન મુજબ વિદ્યાર્થીના(શિખનાર) શરીર અને આત્માનું સમાન મહત્વ છે. આત્મા પરમાત્માનો જ એક અંશ છે. તેથી દરેક વિદ્યાર્થીના(શિખનાર)માં આત્મા રૂપી પરમાત્મા જ નિવાસ કરે છે. વિદ્યાર્થી(શિખનાર)નું પ્રત્યેક કાર્ય આત્માની પ્રેરણાથી થાય છે. આ દર્શનમાં વિદ્યાર્થી (શિખનાર) પાસેથી એવી અપેક્ષા રાખવામાં આવી છે કે, તે સંયમ, નમ્રતા, શિક્ષક પ્રત્યે શ્રધ્ધા અને સમર્પણની ભાવના જેવા ગુણોથી યુક્ત હોય. એ જ રીતે શિક્ષક પાસેથી કેટલીક અપેક્ષાઓ રાખવામાં આવી છે કે, તે વિદ્યાર્થી (શિખનાર)માં આત્મવિશ્ર્વાસ અને આશાવાદ ઉત્પન્ન કરે, તે વિદ્યાર્થી (શિખનાર)ના વયજૂથ અનુસાર, અભિરુચિ અને અભિવૃતિને અનુરૂપ તેને શિક્ષિત કરી આત્મપરિષ્કાર કરે તથા નિષ્કામ કર્મ-યોગની ભાવનાથી પ્રજા કલ્યાણના કાર્યોમાં પ્રવૃત રહે કે કરે જેનાથી તે શિક્ષણના પરમ/ચરમ લક્ષ્ય મોક્ષ ( જીવનમાં શાંતિ તથા આનંદ) પ્રાપ્ત કરે.
શિક્ષણ દર્શનના વિકાસમાં ગીતાનું યોગદાન ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આ શિક્ષણ દર્શન કોઈ ચોક્કસ સમયગાળા માટે ન હતું પરંતુ તે શાશ્ર્વત છે. જ્યારે જ્યારે સમાજમાં વિકૃતિઓ અને દુર્ગુણો આવે છે ત્યારે સમાજને સુધારવા માટે ભગવાને શિક્ષકના રૂપમાં અવતાર લેવો પડે છે અને શિક્ષક સામાજિક પરિવર્તનના પરિણામે સમાજમાં ઊભી થતી હતાશાને દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. ગીતામાં કૃષ્ણએ તત્કાલીન ધાર્મિક અને સામાજિક વિકૃતિઓને દૂર કરવા માનવ નિષ્કામ કર્મયોગનો પાઠ શીખવવા માટે અવતાર લઈને શિક્ષકની ભૂમિકા ભજવી હતી. ગીતાનો ઉપદેશ અર્જુનની જેમ પોતાના કર્તવ્યોથી વિમુખ દરેક મનુષ્ય માટે માર્ગદર્શક છે. ગીતા દ્વારા આપવામાં આવેલ નિષ્કામ કર્મયોગનો સંદેશ આજે મનુષ્ય માટે ખૂબ જ ઉપયોગી છે.
આમ એક પ્રકારે સ્પષ્ટ છે કે, જો શિક્ષણ જગત ગીતાનો ઉપયોગ શૈક્ષણિક બાબતો માટે જ નહીં શિક્ષણ સાથે જોડાયેલ તમામ બાબતોમાં ઉપયોગ કરે તો આજની ઘણી સમસ્યાઓ હલ થઈ શકે તેમ છે. આજના શિક્ષણ જગત અને સમાજમાં પ્રવર્તતી ભારે નિરાશા, હતાશાનો ખરા અર્થમાં ઉકેલ લાવી શકાય. તેથી જ વિશ્ર્વ સાહિત્યમાં ગીતાને અમૂલ્ય રત્ન કહેવામાં આવે છે.

પ્રતિશાદ આપો

તમારું ઇમેઇલ સરનામું પ્રકાશિત કરવામાં આવશે નહીં.