ધન, સત્તા અને પ્રેમ પાછળ માણસ પાગલ

ધર્મતેજ

દરેકના માથે કાંઈક ને કાંઈક ઝનૂન સવાર થઈને બેઠું છે

જિનદર્શન -મહેન્દ્ર પુનાતર

ડાહ્યા દીવાનાઓની આ દુનિયામાં પાગલપણ અને ડહાપણ વચ્ચેની ભેદરેખા બહુ નાજુક અને પાતળી છે. આથી ડાહ્યા કોણ અને પાગલ કોણ એ સમજવું મુશ્કેલ છે. દરેક માણસ કોઈક ને કોઈક બાબતમાં પાગલ હોય છે. કોઈ પૈસા પાછળ, કોઈ સત્તા પાછળ, તો કોઈ પ્રેમ પાછળ ઘેલો છે. માણસના માથા પર કાંઈક ને કાંઈક બાબત અંગે ઝનૂન સવાર થઈને બેઠેલું હોય છે. દીવાનાઓ જન્મતા નથી સંજોગો માણસોને દીવાના બનાવે છે. દીવાનગી માટેના અનેક કારણો હોય છે. આમાં પ્રેમ, રૂપ, ધનનો મોહ, સત્તાલાલસા, જુવાનીનો મદ અને સફળતાનો ઘમંડ વગેરે અનેક બાબતો સામેલ છે. હકીકતમાં તો માણસને દીવાના બનવા માટે ખાસ કોઈ કારણની જરૂર પડતી નથી. સફળતા અને નિષ્ફળતા બંને માણસોને દીવાના બનાવે છે. ખરું પૂછો તો જિંદગી એટલા માટે જીવવા જેવી લાગે છે કે એમાં દીવાના થવાની અનેક શક્યતાઓ રહેલી છે. માણસને કંઈ પણ મેળવવા માટે પ્રબળ ઝંખના જાગે છે ત્યારે તેની સ્થિતિ પાગલ જેવી બની જાય છે. જ્યાં સુધી એ વસ્તુ પ્રાપ્ત થતી નથી ત્યાં સુધી તેને બિલકુલ ચેન પડતું નથી. માણસને અચાનક વગર મહેનતે જરૂર કરતા વધુ મળી જાય અને સખત પરિશ્રમ કરવા છતાં કશું મળે નહીં આ બંને સ્થિતિમાં માણસ સમતુલા ગુમાવી બેસે છે. સુખ દુ:ખમાં સ્થિર રહી ન શકે તેની સ્થિતી પણ આવી જ હોય છે. સફળતા મળ્યા પછી અહંકારનો પારો ઊંચે ચડે છે અને માણસ પોતાને બીજાના કરતા ચડિયાતો માનતો થઈ જાય છે ત્યારે ખરાં અર્થમાં ડાયો રહેતો નથી. અભિમાન એ ગાંડપણનું જ સ્વરૂપ છે. કોઈ પણ બાબતમાં જ્યારે અતિ આવે છે ત્યારે ગાંડપણની શરૂઆત થઈ જાય છે. જીવનમાં જ્યારે કશું વધુ પડતું થાય ત્યારે તે મુશ્કેલી ઊભી કરે છે. અતિ ધન, અતિ ક્રોધ, અતિ પ્રેમ, અતિ ડહાપણ પણ કાંઈ સારું નથી. દરેક વસ્તુ મર્યાદામાં હોય ત્યારે સારી લાગે છે. મર્યાદા ઓળંગતા પછી તે ઉપદ્રવ બની જાય છે. કેટલાક માણસો વાતવાતમાં વરસી પડે છે અને વાતવાતમાં તપી જાય છે. જે વધુ પડતો પ્રેમ કરે છે તેનો ગુસ્સો પણ એવો જ હોય છે.
અહંમ, ઈર્ષા અને અદેખાઈ પણ માણસને પાગલ બનાવી દે છે. તે કોઈનું સારું જોઈ શકતો નથી, બીજાની ટીકા નિંદામાં રાચે છે અને કોઈ બીજો પોતાનાથી આગળ નીકળી જાય કે કંઈક વધુ મેળવી જાય તો બળ્યા કરે છે. આના કારણે સંબંધો તૂટે છે અને પૂર્વગ્રહ વધુ ઘેરા બને છે. અહંકાર સાથે જીદ અને મારી વાત જ સાચી એવું મિથ્યાભિમાન સમરાંગણ સર્જે છે. દ્રોપદીના કટુ વચનો, દુર્યોધનનો અહંકાર અને દુ:શાસનની દુષ્ટતાએ પાગલપણ ઊભું કર્યું ના હોત તો મહાભારત સર્જાયું ન હોત. સિકંદરના માથે આખી દુનિયાને જીતવાનું ભૂત સવાર થયું હતું. પરંતુ આખરે કશું હાથમાં આવ્યું નહીં અને ખાલી હાથે જ આ દુનિયાની વિદાય લેવી પડી.
આપણે દુ:ખભરી ગેરસમજણો વર્ષોના વર્ષો સુધી ચાલવા દઈએ છીએ. નકામા ઝઘડા સળગતા રાખીએ છીએ. કોઈની સાથે સમાધાન અને સુમેળ સાધવાની તક ઊભી થાય તો પણ રાહ જોઈએ છીએ અને વિચારીએ છીએ કે તેને થોડો વધુ કુણો પડવા દો આપણે સામેથી જવાની જરૂર નથી. ગરજ હશે તો તે આવશે. નકામાં કારણો અને વ્યર્થ બાબતો અંગે જનમ જનમના વેર બાંધી લઈએ છીએ. આ પાગલપણ નથી તો બીજું શું છે ?
આપણે જેના માટે ફના થવું જોઈએ તે કરતાં નથી અને વ્યર્થ બાબતો અંગે ખુવાર થઈએ છીએ. દીવાના અનેક પ્રકાર હોય છે. રામકૃષ્ણ પરમહંસ એવા દીવાના હતા કે એક હાથમાં ગંગાજળ અને બીજા હાથમાં વિષ રાખીને તપશ્ર્ચર્યા કરતા હતા. જેથી સ્થિતપ્રજ્ઞ રહી શકાય. સરમન એવો દીવાનો હતો કે તે નિર્વસ્ત્ર ફરતો હતો. ઔરંગઝેબે તેને શૂળી પર ચડાવી દીધો. તેણે નિર્વસ્ત્ર રહેવાનું કારણ એ બતાવ્યું કે કપડાં એબ છુપાવવા માટે પહેરવામાં આવે છે. મારામાં કોઈ એબ નથી તો મારે કપડાં પહેરવાંની શી જરૂર ? ઔરંગઝેબ સરમનને સમજી ન શક્યો. સરમનની દીવાનગી હતી અને ઔરંગઝેબનું ગાંડપણ હતું. નરસિંહ મહેતા અને મીરાબાઈ પણ દીવાના હતા પ્રભુ ભક્તિમાં લીન થવા એમને દીવાનગી વહોરી લીધી હતી. આ માટે તેમણે ઘણું સહન કરવું પડ્યું હતું. નરસિંહ મહેતાને લોકોએ નાતબાર મૂક્યા અને મીરાબાઈને ઝેરનો કટોરો પીવો પડ્યો. પરંતુ તેઓ તેમના ધ્યેયમાંથી વિચલિત થયા નહોતા. પ્રભુને પામવાની એ દીવાનગી હતી. ગાંધીજીએ પણ બધું છોડીને દેશને ખાતર જીવન ન્યોછાવર કર્યું હતું. તેમણે સુખ વૈભવના બધા લક્ષણોનો ત્યાગ કર્યો હતો તદ્દન ઓછા કપડાં ધારણ કર્યા હતા. આજના નેતાઓ અને કહેવાતાં લોકસેવકોના વૈભવશાળી જીવન અને રાજકારણમાં રહેલાં લોકોનાં કરોડોનાં કૌભાંડમાં કોઈ સત્ય, નીતિ અને પ્રામાણિકતાની વાત કરે અને લંગોટી ધારણ કરે તો આપણે એને પાગલ સમજીએ કે બીજું શું ? જેઓ વચનને વળગી રહે, ધ્યેય માટે ખુવાર થાય તથા સચ્ચાઈ અને પ્રમાણિકતાને અનુસરે તો તેને ડાહ્યો કઈ રીતે કહી શકાય ? લાલબહાદુર શાસ્ત્રીએ મોટા હોદ્દા ધારણ કર્યા, વડા પ્રધાન બન્યા પણ તેમની પાસે પોતાનું મકાન કે સંપત્તિ નહોતી. ફકીરની જેમ પાયાનાં પથ્થર બનીને તેમણે જીવન સમર્પિત કર્યું. આ દીવાનગી નહીં તો બીજું શું ?
જે સ્થળ અને સમય પ્રમાણે રંગ બદલી શકે, જે બોલીને તુરત ફરી શકે, જે શરમને નેવે મૂકી શકે, જે જાહેરમાં પગે લાગે અને ખાનગીમાં લાત મારી શકે એવા માણસો મોટા થઈને ફરે છે. સમાજ, જીવન અને રાજકારણ અત્યારે દંભના આંચળા હેઠળ ઢંકાયેલું છે. એમાં કોઈ દીવાના નથી પણ ડાકુઓ છે. હાલ પૈસાનું પ્રભુત્વ વધ્યું છે. માણસ પૈસાથી પૂજાવા અને પૂછાવા લાગે છે. પૈસાનો ચળકાટ અને રણકાર અનોખો છે. પૈસા ડાહ્યાને દીવાના અને દીવાનાને ડાહ્યાં બનાવી નાખે છે. પૈસાનો પ્રભાવ એવો છે કે ડહાપણ એની મેળે આવી જાય છે. ધન અને સત્તા અનોખો આત્મવિશ્ર્વાસ ઊભો કરે છે.
જર્મન કવિ ગટેના કહેવા મુજબ “આખું વિશ્ર્વ પાગલોથી ભરેલું છે. તેમને પાગલખાનામાં શોધવાની જરૂર નથી.” ડાહ્યા અને સારા માણસો પણ કેટલીક વખત ગાંડપણ પર ઉતરી આવતા હોય છે. સત્તા, પદ અને ધન માણસને બહેકાવે છે. તેમને સાચું સાંભળવું ગમતું નથી. માત્ર ખુશામત અને પ્રશંસા પસંદ છે. આવા માણસોના ગમે તેવા ઉચ્ચારણો લોકો સહન કરી લે છે. ધન અને સત્તા સામે લોકોની નજર બદલાઈ જાય છે. કોઈ તેમને કહેશે નહીં કે સાહેબ આવી ગાંડી ઘેલી વાત કરો નહીં. કોઈ તેમને ટોકશે નહીં કે તમે જે કહો છો તે સાચું નથી. ઊલટાનું કહેશે સાહેબ તમારી વાત સો ટકા સાચી છે. આ દુનિયાની રીત છે. આટલી સીધી સાદી વાત નહીં સમજનારા સોક્રેટીસને ઝેરનો પ્યાલો પીવો પડ્યો, ઈસુને વધસ્તંભે ચડવું પડ્યું, ભગવાન મહાવીરના કાનમાં ખીલ્લા ઠોકાયા અને ગાંધીજીને ગોળીએ દેવાયા. સત્યના રાહ પર ચાલનારા માણસોને દુનિયાએ કદી સહન કર્યા નથી.
યૌવન, ધનસંપત્તિ, સત્તા, તુમાખી અને અહંકાર આ બધા લક્ષણો ભેગા થાય છે ત્યારે અનર્થ સર્જાય છે. આ બધું કાયમના માટે નથી. આ બધા માયાવી તત્ત્વો છે તે હંમેશાં કોઈનાં રહ્યાં નથી. આ બધું સમજવા છતાં માણસ તેની પાછળ પાગલ છે. ધર્મ અને પ્રેમમાં પણ દીવાનગી સારી છે પરંતુ ગાંડપણ સારું નથી. ગાંડપણ અને ઝનૂને ધર્મને સાચા અર્થમાં ધર્મ રહેવા દીધો નથી. હૃદય ધર્મથી રંગાયેલું હશે તો બીજા કોઈ રંગની જરૂર નથી. માણસને માણસ બનાવે તે સાચો ધર્મ.

1 thought on “ધન, સત્તા અને પ્રેમ પાછળ માણસ પાગલ

પ્રતિશાદ આપો

તમારું ઇમેઇલ સરનામું પ્રકાશિત કરવામાં આવશે નહીં.