સફળતાની પ્રથમ શરત: ભૂલનો સ્વીકાર સ્વાભાવિક હોય તે કરવું પડતું નથી, એની મેળે થઈ જાય છે

ધર્મતેજ

જિનદર્શન – મહેન્દ્ર પુનાતર

માણસ બીજાની નજરે કેવો છે તે નહીં, પણ પોતાની નજરે કેવો છે તેનું સવિશેષ મહત્ત્વ છે. સારા, નૈતિક, ‘ધાર્મિક હોવું સારું છે’ પરંતુ દંભ અને દેખાવ આપણને વાસ્તવિક જીવનથી વિમુખ બનાવે છે. મુખ્ય પ્રશ્ર્ન છે આપણે સારા થવું છે કે દેખાવું છે? બહારથી થોપેલું લાંબા સમય સુધી ટકી શકતું નથી. બીજા આપણા વિશે શું ધારે છે અને વિચારે છે તે અંગે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. પણ આપણે શું છીએ, આપણું વલણ કેવું છે, આપણો સ્વભાવ અને ગમા અણગમા કેવા છે તે અંગે વિચાર કરવો જરુરી છે. બીજાનું નહીં આપણું સત્ય આપણને તારે છે.
ધર્મનું બધા જીવો પ્રત્યેનું કથન છે તમે જ તમારા ભાગ્યવિધાતા છો. સુખ-દુખ, સારું -નરસુ, સફળતા – નિષ્ફળતા બધું આપણા હાથમાં છે. આપણે કઈ રીતે આગળ વધવું, કઈ રીતે વિકાસ કરવો તે આપણે પોતે નક્કી કરવાનું છે. આમાં બીજાની નકલ કે અનુકરણ કામ આવે નહીં. દરેક માણસની શક્તિ અને ક્ષમતા એકસરખી નથી. કેટલાક માણસને જલદીથી સફળતા મળે છે તો કેટલાક માણસોને ભારે જહેમત ઉઠાવવી પડે છે, પરંતુ જે પોતાની રીતે પોતાના બળ પર મક્કમ નિર્ધાર સાથે આગળ વધે છે તેને વહેલી કે મોડી સફળતા મળ્યા વગર રહેતી નથી. જીવનમાં પુરુષાર્થ જરૂરી છે પણ ક્યાં અને કેવી રીતે કરવો તેમાં ડહાપણની જરૂર છે. કોઈ પણ બાબતમાં વગર વિચાર્યે કૂદકો મારવાથી આગળ વધવાને બદલે બગડી જવાની વધુ સંભાવના રહેલી છે. એટલે સર્વ પ્રથમ આપણી શક્તિને ઓળખવી જોઈએ. અને આપણા પોતાના ગુણધર્મો અનુસાર રસ્તો કંડારવો જોઈએ. અને સમય, શક્તિ અને પરિસ્થિતિ અનુસાર આગળ વધવું જોઈએ.
ધર્મ કહે છે તમે જે છો અને જેવા છો તે ઠીક છે. તમારે બીજા જેવા બનવાનો ખ્યાલ છોડી દેવો જોઈએ અને શક્તિ મુજબ આગળ વધવું જોઈએ. બીજાની સારી વસ્તુ સ્વીકાર્ય પણ આંધળું અનુકરણ નહીં. પ્રભુએ દરેક માણસને કંઇ વિશિષ્ટ શક્તિ આપી છે. આ શક્તિને શોધી કાઢવી એનું નામ ડહાપણ. જાત અનુભવ વગર શાણપણ આવતું નથી. ઠોકર લાગ્યા પછી સાચો રસ્તો સૂઝે છે. દરેક માણસે પોતાના જીવનમાંથી શીખવાનું છે. અનુભવ એ મોટું જ્ઞાન છણ બોધ લેવાનો છે.
આપણે જે કાંઈ છીએ સફળ કે નિષ્ફળ, તેને માટે આપણે પોતે જવાબદાર છીએ. આપણી નિષ્ફળતા કે પીછેહઠ માટે બીજો કોઈ દોષિત નથી. આપણી ભૂલનું, ક્ષતિનું અને ઊણપનું આ પરિણામ છે. એ સ્વીકારવાની આપણી ખેલદિલી હોવી જોઈએ. આવો ખુલ્લો સ્વીકાર આપણને યોગ્ય રસ્તે વાળે છે. માણસ મોટે ભાગે પોતાની સફળતા અને સિદ્ધિ માટે પોતે હોશિયાર અને બુદ્ધિશાળી છે એમ માને છે. પોતાના ડહાપણ અને ચતુરાઇ દ્વારા આ બધું પ્રાપ્ત થયું છે તેવું તેના મગજમાં હોય છે, પરંતુ નિષ્ફળતા મળે છે ત્યારે બહાના શોધી કાઢે છે અને દોષનો ટોપલો બીજા પર ઢોળી દે છે. ‘આ મારી આડે આવ્યો, આણે મારી બાજી બગાડી નાખી, ફલાણાએ વિશ્ર્વાસઘાત કર્યો, દગો દીધો નહિતર હું ક્યાંનો ક્યાંય નીકળી ગયો હોત. તેણે મને સહાય કરી નહીં, મારા પૈસા ડુબાડી દીધા.’ આવા બધાં બહાનાઓ શોધી કાઢીને માણસ પોતાની નિષ્ફળતા માટે છટકી જવાનો પ્રયાસ કરતો હોય છે. અને મનને મનાવી લેતો હોય છે. એટલે તેને આ અંધકારમાંથી બહાર નીકળવાનો રસ્તો મળતો નથી. જે માણસ પોતાની ભૂલનો સ્વીકાર કરે છે. અને માને કે આ માટે હું દોષિત છું. હું મારા કારણે નિષ્ફળ ગયો છું. તો આ અંગે કારણ શોધી કાઢીને આગળ નીકળવાનો જુસ્સો તેનામાં ઊભો થાય છે. સફળતાની પ્રથમ શરત છે ભૂલનો સ્વીકાર.
બહાનું કાઢીને આપણે આવા
દોષોમાંથી છટકી જઈને બીજા પાસે સારા દેખાવાનો પ્રયાસ કરતા હોઈએ છીએ. સમાજમાં કાઈ ખરાબ થઈ ગયું કે કામ પૂરું થઈ શક્યું નહીં તો લોકો એકબીજા પર દોષનો ટોપલો ઢોળતા હોય છે, પણ કોઇ એમ નહીં કહે કે આ માટે હું જવાબદાર છું. સામાજિક કાર્યોમાં આગળ રહેલા લોકો સફળતાનો યશ લેતા હોય છે અને નિષ્ફળતા માટે બલિનો બકરો શોધી કાઢતા હોય છે.
માણસ બીજાની નજરમાં કેવો છે તેનું બહુ મહત્ત્વ નથી એ તો માત્ર દેખાવ અને દંભ છે. પણ માણસ પોતાની નજરમાં કેવો છે તેનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. આપણે બીજાની નજરે આપણને જોવાને ટેવાયેલા છીએ એટલે મુશ્કેલી ઊભી થાય છે. કંઈ પણ કરવું હોય તો આપણે પ્રથમ વિચારીશું કે બીજાને કેમ લાગશે ? પોતાને કેમ લાગશે એનો માણસ ખ્યાલ કરતો નથી. વસ્ત્રો અને ઘરેણાં એવા પસંદ કરીએ છીએ કે જે બીજાને આકર્ષિત કરે. લગ્ન કે બીજા પ્રસંગોએ ધામધૂમ કરીએ છે તેમાં પણ લોકોને કેવું લાગશે, આપણું કેવું દેખાશે ? આપણા મોભાને અનુરૂપ છે કે કેમ ? તે બધાનો વિચાર કરીએ છીએ. આપણા કોઈપણ કાર્યમાં બીજો આવીને ઊભો રહી જાય છે. બીજા પ્રશંસા કરે એટલે આપણે ધન્ય ધન્ય થઈ જઈએ છીએ. બીજાની નજરમાં આપણે સારા લાગીએ એવા આપણા પ્રયાસો હોય છે. પછી ભલે આપણે અંદરથી ગમે તેવા હોઈએ. દંભ અને ડોળ આપણને વાસ્તવિકતા સુધી પહોંચવા દેતા નથી. માણસ જો વિચારે કે હું મારી જાતને જે સમજુ છું તેવો હું છું કે કેમ તો તેના આંતર ચક્ષુ ખૂલી જાય. આપણે પોતાને જોઈ શકીએ તો બધો ભ્રમ ભાંગી જાય. આપણે દર્પણ સામે જોઈએ તો ચહેરો અને શરીર દેખાય છે તે બહારનું આવરણ છે. સ્વયંને જોવા માટેનું દર્પણ છે આત્મનિરીક્ષણ. આપણે સારા સજજન થવું છે કે દેખાવું છે ? બાહ્ય આચરણ બીજાને માટે અને અંતરની અનુભૂતિ આપણા પોતાના માટે હોય છે, જે સ્વાભાવિક રીતે પ્રગટે છે તે આપણું પોતાનું છે અને જેના માટે મહેનત કરવી પડે, દેખાવ કરવો પડે તે નકલી છે. સાચું સ્વયંભૂ છે તે ટકી રહે છે અને ખોટું લાંબો સમય ટકતું નથી. આ અંગે ઓશોની એક દૃષ્ટાંત કથા પ્રેરક છે.
એક માણસ થાક્યો પાક્યો કામ પરથી ઘેર આવે છે અને પોતાની પત્નીને પાણી લાવવા માટે કહે છે. પત્ની પાણી લઈને આવે તે પહેલા તેને ઊંઘ આવી જાય છે. વહેલી સવારે જ્યારે આંખ ખૂલે છે તો પત્ની પાણીનો ગ્લાસ લઈને ઊભી છે.
પતિએ કહ્યું તું અહીં અત્યારે પાણીનો ગ્લાસ લઈને કેમ ઉભી છો ? પત્નીને કહ્યું: તમે ઑફિસેથી આવીને પાણી મગાવ્યું અને હું પાણી લઈને આવી ત્યાં તમે ઊંઘી ગયા. તમને ખલેલ પાડવાનું મને ઉચિત લાગ્યું નહીં, પરંતુ મને થયું કે તમારી આંખો ખૂલશે અને તમને પાણીની જરૂર પડશે તો એટલે હું ઊંઘી નહીં અને પાણીનો ગ્લાસ લઈને ઊભી છું.
પતિએ કહ્યું; તું કેવી ગાંડી છે. આમ આખી રાત ઊભા રહેવાની શું જરૂર હતી? પત્નીએ કહ્યું; મને ઊંઘ આવી જાય તો તમને પાણી કોણ આપે?
આ વાત આખા ગામમાં પ્રસરી ગઇ. રાજાના કાન સુધી આ વાત પહોંચી. રાજા ખુદ પતિવ્રતા નારીના દર્શન માટે આવ્યા. તો ગામલોકો પણ એકઠા થઇ ગયા. કોઈએ ફૂલ ચઢાવ્યાં, કોઈએ ભેટ આપી તો કોઈએ પ્રશંસાના પુષ્પો વેર્યા. રાજાએ સોનાના હારની ભેટ આપીને કહ્યું; આવો અદ્ભુત પ્રેમ મેં કદી જોયો નથી.
આ બધું જોઈને પાડોશમાં રહેતી સ્ત્રીને આગ લાગી ગઈ. તે ઈર્ષ્યાથી જલી ઊઠી. તેણે કહ્યું, આમાં કઈ મોટી વાત છે. તેણે ક્યો મોટો મીર માર્યો છે. તેણે પોતાના પતિને કહ્યું, એક રાત તો શું હું દશ રાત આમ ઊભી રહી શકું છું.
તેણે પોતાના પતિને કહ્યું; આજે થાક્યા પાક્યા તમે મોડા આવજો. આવીને પથારીમાં આડા પડી જજો અને મારી પાસે પાણી મગાવજો. હું પાણી લઈને આવું ત્યાં સુધીમાં તમે ઊંઘી જજો અને હું પાણીનો ગ્લાસ પકડીને ઊભી રહી જઈશ.
પતિએ તેના કહ્યાં મુજબ થાકેલો નહોતો પણ થાકેલો હોવાનો દેખાવ કર્યો. તરસ લાગી નહોતી છતાં પાણી માગ્યું અને ઊંઘ આવતી ન હોવા છતાં પત્નીને ખાતર પથારીમાં આંખો મીંચીને પડી રહ્યો અને છેવટે ઊંઘ આવી ગઈ. પત્ની થોડીવાર ગ્લાસ પકડીને ઊભી રહી પછી તેને થયું કે અહીં આખી રાત જોવાવાળું કોણ છે. નિરાંતે ઊંઘી લઉં. સવારે પ્યાલો લઈને પાછી ઊભી રહી જઈશ.
સવારે પતિની આંખો ખૂલી પણ પત્ની તો પથારીમાં નીરાતે ઊંઘતી હતી. પતિએ પાછી આંખો બંધ કરી દીધી. અંજવાળું થઈ ગયું પણ પત્ની જાગી નહીં. પતિએ ઊંઘમાં હોવાનો ડોળ કર્યો.
થોડીવાર પછી પત્ની જાગી અને પાણીનો ગ્લાસ પકડીને ઊભી રહી ગઈ. અને પતિને ઉઠાડીને આ વાત આજુબાજુ ફેલાવી દીધી, પણ રાજા આવ્યા નહીં અને ગામ લોકો પણ આવ્યા નહીં.
આ સ્ત્રીને ખૂબ ગુસ્સો આવ્યો અને તે રાજાનાં દરબારમાં પહોંચી અને કહ્યું; આ તે કેવો ન્યાય છે એક એવું કરે તો તેનું સન્માન થાય અને અમે એવું કરીએ તો અમારો ભાવ પણ ન પૂછાય. એક એવું કરે તો સોનાનો હાર મળે અને બીજાની સામે પણ ન જોવાય. તમે કેવા રાજા છો ? તમારો ન્યાય કેવો છે ?
રાજાએ કહ્યું; તું એકદમ પાગલ છો. તેણે સન્માન મેળવવા માટે આમ કર્યું નહોતું. થઈ ગયું હતું. તે સન્માન મેળવવા માટે આમ કર્યું એટલે બધું જૂઠું થઈ ગયું. તે મારા દરવાજા પર આવી નહોતી. અને તું મારા દરવાજા સુધી પહોંચી ગઇ. જે સ્વાભાવિક હોય છે તે કરવું પડતું નથી, એની મેળે થઈ જાય છે.
સારા હોવું, નૈતિક હોવું, ધાર્મિક હોવું સારું છ, પરંતુ તેમાં દંભદિખાવટ હોવી જોઈએ નહીં. માણસ જે બહારથી થોભે છે તે લાંબો સમય ટકતું નથી. આપણું પોતાનું સત્ય આપણને તારે છે, બીજાનું નહીં. કંઈક પ્રાપ્ત કરવા માટે કસોટીમાંથી પસાર થવું પડે છે.

પ્રતિશાદ આપો

તમારું ઇમેઇલ સરનામું પ્રકાશિત કરવામાં આવશે નહીં.