સપ્ત બદરી, સપ્ત પ્રયાગ

ધર્મતેજ

જીવનનું અમૃત -ભાણદેવ

(ગયા અંકથી ચાલુ)
રાત્રે કડકડતી ઠંડીમાં ઠૂંઠવાઇને અમે પથારીમાં ઢબૂરાઇ ગયા હતા. થાક પણ ખૂબ હતો. મનમાં હતું: સવારે મોડા ઊઠીશું તો ચાલશે. પરંતુ આ તો ભગવાન નારાયણની તપશ્ર્ચર્યાભૂમિ છે. આ તો તપનું ધામ છે. અહીં મોડે સુધી પથારીમાં ઢબૂરાઇ શકાય જ નહીં. વહેલી સવારે ઊંઘ ઊડી જ ગઇ અને શરીર સાવ તાજુંમાજું થઇ ગયું હતું. થાક, ઠંડી, ભૂખ અને તેમના સાથીદારો કયાંના ક્યાંય ચાલ્યાં ગયાં હતાં!
મને યાદ આવ્યું: અરે! અહીં બદરીનાથમાં વહેલી સવારે નીલકંઠદર્શનનો ખૂબ મહિમા છે. ચાલો, રમેશભાઇ! ચાલો, આ અંધારામાં નીલકંઠના દર્શન કરીએ. બદરીવિશાલ નગરીમાં અંધારું હોય ત્યારે પણ આ નીલકંઠશિખરની હિમાચ્છાદિત ટોચ સૂર્યના પ્રકાશમાં ઝળાંહળાં થઇ ઊઠે છે અને સોનેરી સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
અમે પથારીમાંથી બહાર આવીને, પગથિયાં ઊતરીને સડસડાટ નીચે રસ્તા પર આવી ગયા. હજુ આ રસ્તાઓ સૂમસામ છે. માણસોની અવરજવર શરૂ થઇ નથી. આટલી ઠંડીમાં, આટલા અંધારામાં અમારા જેવા માથાફરેલ માનવો સિવાય કોણ બહાર આવે?
અમે રસ્તા પર તો આવ્યા, પરંતુ નીલકંઠપર્વતશિખર નજરે ચડતું નથી. ચારેય બાજુ મકાનો બની ગયાં છે. ક્યાં પહોંચીને નીલકંઠશિખરનાં મનભર દર્શન થઇ શકે? કંઇ સમજાતું નથી. અહીં તો કોઇ છે પણ નહીં. કોને પૂછવું? આ લો! સામેથી જ એક ભગવાંવસ્ત્રધારી સંન્યાસી બાબા સાવ નજીક આવી ગયા. અમે હાથ જોડીને પૂછયું:
“બાબા! નીલકંઠ દર્શન કહાઁ સે હોગે?
“નીલકંઠદર્શન કરના હૈ? આઇયે, મેરે સાથ આઇયે.
બાબા અમને એક થોડી ઊંચી જગ્યાએ દોરી ગયા.
“અરે વાહ! મુખમાંથી શબ્દો સરી પડયા.
નારાયણપર્વતમાળાનું સૌથી ઊંચું શિખર તે જ નીલકંઠપર્વત છે. અહીં આ બદરીવિશાલની ધરતી પર હજુ અંધારું છે અને નીલકંઠપર્વતની હિમાચ્છાદિત ટોચ પર સૂર્યપ્રકાશ પહોંચી ગયો છે. નીલકંઠશિખર સૂર્યના પ્રકાશમાં ચળકતી ચાંદી જેવું ચમકી રહ્યું છે. બન્ને બાજુ સોનેરી ઝાંય પણ જોઇ શકાય છે. જેમ જેમ સૂર્ય ઉપર આવતો જાય છે, તેમ તેમ નીલકંઠ જાણે નવાં-નવાં રૂપ ધારણ કરે છે. યાત્રાના પ્રથમ દિવસની સવારે સૌથી પ્રથમ આ નીલકંઠના આવાં ભવ્ય દર્શન પામીને મન પ્રસન્ન થઇ ગયું.
પર્વતનું નામ નારાયણ અર્થાત્ ભગવાન વિષ્ણુ અને તેના સૌથી ઊંચા શિખરનું નામ છે. નીલકંઠ અર્થાત્ શિવજી! નામકરણ પાછળ કેવી સુભગ દૃષ્ટિ છે! શિવસ્થાનમાં વિષ્ણુ અને વિષ્ણુસ્થાનમાં શિવ!
અમારે હવે તૈયાર થઇને ભગવાન બદરીનાથનાં દર્શન માટે જવું છે. બાથરૂમમાં ગિઝર તો છે, પરંતુ ગરમ પાણી આવતું નથી. અરે, ભલા માણસ! અહીં બદરીનાથમાં આપણે બાથરૂમમાં સ્નાન કરવાનું ન હોય! તો? તો શું? તપ્તકુંડ છે ને? હા, બરાબર છે.
અમે વસ્ત્રો લઇને તપ્તકુંડ તરફ જવા નીકળ્યા. અલકનંદાના પુલને પાર કરીને જમણી બાજુ નીચે ઊતરીએ એટલે તરત તપ્તકુંડ છે. આમ તો સામાન્યત: અહીં તપ્તકુંડ પર ખૂબ ગિરદી હોય છે. પરંતુ હજુ યાત્રા પૂરજોશમાં ચાલુ થઇ નથી, એટલે અહીં તપ્તકુંડમાં પણ માનવસંખ્યા પ્રમાણમાં ઘણી ઓછી છે. નિરાંતે સ્નાન થઇ શકે તેમ છે. તીર્થમાં સ્નાન કરવાની પણ એક વિધિ છે. પ્રણામ, આચમન, પ્રોક્ષણ, સ્નાન, અર્ધ્ય, તર્પણ, આ તીર્થસ્થાનનો શાસ્ત્રોક્ત વિધિ છે. તદ્નુસાર અમે પણ વિધિવત્ સ્નાન કર્યું. આ ઉષ્ણ જલના સ્નાનથી મન અને શરીર તાજાં અને પ્રસન્ન થઇ ગયાં.
આ અગ્નિકુંડમાં સ્નાન કરીને હવે તો ભગવાન બદરીનાથનાં દર્શન માટે જવાય ને? દર્શન માટે જવામાં તમને કોઇ રોકશે નહીં. પરંતુ શાસ્ત્રોક્ત ક્રમ પ્રમાણે હજુ વચ્ચે એક સોપાન બાકી છે. તપ્તકુંડથી જમણી બાજુનાં પગથિયાં પરથી ભગવાન બદરીનાથના મંદિર તરફ આગળ વધીએ એટલે પગથિયાંની બાજુમાં જ એક નાનું પણ મહત્ત્વપૂર્ણ મંદિર છે. આદિકેદારેશ્ર્વર! અગ્નિકુંડ અર્થાત્ તપ્તકુંડમાં સ્નાન કરીને ભગવાન આદિકેદારેશ્ર્વરનાં દર્શન-પૂજન કરીને ત્યારબાદ ભગવાન બદરીનાથનાં દર્શન માટે જવું જોઇએ તેવી શાસ્ત્રોક્ત વિધિ છે. તદ્નુસાર અમે પણ તપ્તકુંડમાં સ્નાન કરીને ભગવાન આદિકેદારેશ્ર્વરનાં દર્શન પૂજન માટે આ નાના મંદિરમાં પ્રવેશ્યા. દ્વાર પાસે જ મંદિરના પૂજારી ઉપસ્થિત છે. તેમની અનુમતિ મેળવીને અમે મંદિરમાં પ્રવેશ કર્યો. જળ તથા તામ્રપાત્ર પણ તૈયાર જ છે અને શિવજીને બીજું શું જોઇએ? આ ભોળાનાથ તો એક લોટા જળથી પણ પ્રસન્ન થઇ જાય છે. આશુતોષ છે ને! આશુતોષ એટલે તરત પ્રસન્ન થઇ જનાર! અમે પણ લદ્મળજ્ઞઘળટ આદિ પાંચ મંત્રોથી ભગવાન આશુતોષને જળ ચડાવ્યું, તેમને વંદન કર્યાં અને ભક્તિસભર હૃદય લઇને, તેમની અનુમતિ મેળવીને હવે અમે આ બદરીવિશાલ ક્ષેત્રના પ્રધાન દેવ ભગવાન બદરીનારાયણનાં દર્શન કરવા માટે ઉપરની સીડીઓ પર આરોહણ કર્યું. બસ, થોડી જ સીડીઓ ચડ્યા અને ભગવાન બદરીનાથના સિંહદ્વારમાં પ્રવેશ પામ્યા.
સામાન્યત: બદરીનાથ મંદિરમાં દર્શનાર્થીઓની ખૂૂબ ભીડ હોય છે, પરંતુ આજે ભીડ નથી. અમને નિરાંતે અને ભીડ વિના દર્શન થયાં.
દર્શન! ભગવાન નારાયણનાં દર્શન! ભગવાન અહીં હજારો વર્ષોથી તપશ્ર્ચર્યા-રત છે. ભગવાન બદરીનાથની શાલિગ્રામશિલામાંથી બનાવેલી, શ્યામરંગી, ધ્યાનમગ્ન, તપશ્ર્ચર્યા-રત મૂર્તિ છે.
ભગવાન બદરીનાથ અર્થાત્ ભગવાન નારાયણની આ પ્રધાન મૂર્તિની સાથે ગર્ભગૃહમાં અન્ય મૂર્તિઓ પણ છે. ભગવાન નારાયણની મૂર્તિની બાજુમાં ઉદ્ધવજીની ચતુર્ભુજ મૂર્તિ છે, જે બદરીનાથની ઉત્સવમૂર્તિ ગણાય છે. બાજુમાં ભગવાનની ચરણપાદુકાનાં દર્શન થાય છે. ‘શ્રીમદ્ ભાગવત’ અનુસાર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે દ્વારિકાથી ઉદ્ધવજીને અહીં તપશ્ર્ચર્યા માટે મોકલ્યા હતાં. ત્યારે તેમને પોતાની ચરણપાદુકા આપી હતી, તે જ આ પાદુકા છે તેવી માન્યતા છેે. તેની પ્રતિનિધિ પાદુકા છે, તેમ સમજો. નારદજી ભગવાન નારાયણ અને અહીં પ્રતિષ્ઠિત સર્વ દેવોના પ્રધાન પૂજારી છે. તદ્નુસાર અહીં વીણાધારી નારદજીની મૂર્તિ પણ બિરાજમાન છે. ડાબી બાજુ ભગવાન નર-નારાયણની એક નાની સંયુક્ત મૂર્તિ પણ છે. આ મૂર્તિમાં ભગવાન નારાયણ ધ્યાનસ્થ બિરાજમાન છે અને નર એક પગ પર ઊભા રહીને તપશ્ર્ચર્યા-રત છે. ભગવાન નારાયણની બાજુમાં શ્રીદેવી અને ભૂદેવીની મૂર્તિઓ પણ છે. કુબેર આ ક્ષેત્રના રાજા છે, તેથી તેમની મૂર્તિ પણ અહીં છે.
યાત્રીઓની સંખ્યા ખૂબ ઓછી છે, તેથી અમે નિરાંતે અને મનભર દર્શન કરી શકયા.
ભગવાન નારાયણ અને તેમની પંચાયતનનાં ભાવસભર દર્શન કરીને અમે બહાર આવ્યા. મંદિરની બહાર, મંદિરના પ્રાંગણમાં પણ અનેક દેવ-દેવી પ્રતિષ્ઠિત છે. તેમનાં દર્શન પણ કરવાં જોઇએ. મંદિરની ડાબી બાજુ એક ખૂણામાં હનુમાનજી મહારાજ પ્રતિષ્ઠિત છે. હનુમાનજી મહારાજની આ મૂર્તિની પ્રતિષ્ઠા નિમકરોલી બાબાએ કરી છે. હનુમાનજી મહારાજની બાજુમાં સાવ ખૂણામાં ભગવાન નારાયણનું ભોગગૃહ છે. અહીં ભગવાનને ધરાવવા માટે ભોગસામગ્રી તૈયાર થાય છે.
પછી તરત બાજુમાં ભગવતી લક્ષ્મીજીનું નાનું મંદિર છે. અમે જગદંબાનાં દર્શન માટે પહોંચ્યા. પૂજારીજી સૌ દર્શનાર્થીઓને કંકુનો ચાંદલો કરે છે. અમે પણ કંકુનો ચાંદલો કરાવ્યો. કંકુ તો લક્ષ્મીજીનો પ્રસાદ ગણાય છે! ઉદ્ધવજી, નારદજી, કુબેરજીની પ્રતિષ્ઠા ભગવાન નારાયણની સાથે પ્રધાન મંદિરમાં છે, તો ભગવાન નારાયણનાં અર્ધાંગિની ભગવતી લક્ષ્મીજી અહીં કેમ મંદિરની બહાર બિરાજમાન છે? તેમને ભગવાનની સાથે મંદિરની અંદર સ્થાન કેમ નથી મળ્યું? શું કારણ છે? કારણ તો પ્રત્યેક વ્યવસ્થાને હોય જ છે. તદ્નુસાર અહીં પણ કારણ છે. શું કારણ છે? કારણ આ પ્રમાણે છે: અહીં આ બદ્રીકાશ્રમમાં ભગવાન નારાયણ તપશ્ર્ચર્યા-રત છે. અહીં તેઓ ગૃહસ્થાશ્રમી નથી અને તપશ્ર્ચર્યા દરમિયાન તો ભગવાન એકલા અર્થાત્ લક્ષ્મીજી વિના રહે છે. તદ્નુસાર અહીં લક્ષ્મીજી ભગવાન નારાયણની સાથે ગર્ભગૃહમાં નહીં, પરંતુ મંદિરની બહાર એક નાના અલાયદા મંદિરમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.
લક્ષ્મી મંદિરની બાજુમાં શાંકર ગાદીના દર્શન થાય છે. શાંકર ગાદીની બાજુમાં જ ભગવાન બદરીનાથની ચાંદીની ચતુર્ભુજ સુંદર મૂર્તિ છે, જે દર્શનીય છે.
પરિક્રમા માર્ગમાં મંદિરની બહાર એક ખૂણામાં ધર્મશિલા છે. યાત્રીગણ તેનાં દર્શન કરે છે. પરિક્રમા માર્ગમાં આગળ જતાં નર-નારાયણની સુંદર મૂર્તિ પ્રતિષ્ઠિત છે. દક્ષિણ ભારતના કોઇ ભક્તે તાજેતરમાં જ આ મૂર્તિઓની અહીં પ્રતિષ્ઠા કરાવી છે. છેલ્લે આવે છે ઘંટાકર્ણ! ઘંટાકર્ણ અહીંના ક્ષેત્રપાલ છે. ધડ વિનાના ઘંટાકર્ણના માત્ર મસ્તકની મૂર્તિ છે.
મંદિરની જમણી બાજુએ નાની યજ્ઞશાળા છે. કોઇ ભાવિક યાત્રી ઇચ્છે તો અહીં યજ્ઞ કરી કે કરાવી શકે છે. અમે એકવાર અહીં વિષ્ણુયોગ કર્યો હતો તેનું સ્મરણ થયું. આ વખતે નારાયણ-ગાયત્રીની માત્ર એક આહુતિ આપી.
મંદિર અને મંદિર-પરિસરમાં દેવદર્શન આ પ્રમાણે સંપન્ન થયાં.
ભારતમાં થોડાં એવાં મંદિરો છે, જયાં શાસ્ત્રોક્ત પદ્ધતિથી પૂજા-અર્ચના થાય છે. તેમાંનું આ બદરીનાથ મંદિર એક છે. પૂજાવિધિ પર નિરીક્ષણ કરવાનો, તદ્વિષયક માર્ગદર્શન આપવાનો અધિકાર જોષીમઠના શંકરાચાર્યજીનો ગણાય છે. મંદિરના પ્રધાન પૂજારીજીને રાવલજી કહેવામાં આવે છે. રાવલજી કેરળના નાંબુદ્રી બ્રાહ્મણ હોય છે. રાવલજીનેે પૂજનવિધિમાં મદદ કરવા માટે એક મદદનીશ પૂજારી હોય છે. આ ઉપરાંત મંદિરમાં અનેક કર્મચારીઓ સેવા આપે છે. એક ધર્માધિકારી સમગ્ર મંદિરની પૂજાદિ ધાર્મિક ક્રિયાઓની વ્યવસ્થા સંભાળે છે. મંદિર તરફથી વેદપાઠી બ્રાહ્મણો નિયુક્ત થયા છે. તેઓ પૂજા દરમિયાન ઉપયુક્ત મંત્રોનો પાઠ કરે છે. મંત્રપાઠ શુદ્ધઉચ્ચારપૂર્વક થાય છે.
મંદિરનો સર્વ વહીવટ એક ટ્રસ્ટ દ્વારા થાય છે. ટ્રસ્ટ દ્વારા એક સર્વાધિકારી નિયુક્ત થાય છે. સર્વાધિકારી મંદિરનો સર્વ વહીવટ સંભાળે છે.
પ્રાત:કાલે મહાભિષેક પૂજા થાય છે. ત્યારથી પ્રારંભ કરીને રાત્રિ સુધી દિવસ દરમિયાન અનેક પૂજા થાય છે. નિયત કરેલ ધનરાશિ આપીને યાત્રી કોઇપણ પૂજામાં ભાગીદાર થઇ શકે છે. આવી રીતે નિયત ધનરાશિ આપીને પૂજામાં ભાગીદાર થનાર યાત્રીને તે પૂજા દરમિયાન મંદિરના મંડપગૃહમાં બેસવાની અનુમતિ આપવામાં આવે છે. ભગવાન બદ્રીનારાયણ અને તેમની પંચાયતનના દેવોનાં શાંતિથી દર્શન કરવા માટે આ એક સારી અને સુંદર તક છે. ‘પુરુષસૂકત’, ‘મહાપુરુષવિદ્યા’, ‘વિષ્ણુસહસ્ત્રનામ’, ‘ગીત ગોવિંદ’ આદિ સ્તોત્રોનો પૂજામાં વિનિયોગ થાય છે. વેદપાઠ પણ થાય છે. પૂજા વિધિવત્ અને શાસ્ત્રોક્ત પદ્ધતિથી થાય છે.
પ્રાત:કાલની મહાભિષેકપૂજા અને શૃંગારઆરતી પછી થતી વિષ્ણુસહસ્ત્રનામથી તુલસીદલા અર્ચનપૂજામાં અમે આ પહેલાં અનેકવાર ભાગીદારી કરી છે. આ વખતે બપોર પછી થનાર કર્પૂર-આરતીમાં ભાગીદાર થવાની અને તે રીતે ભગવાનનાં નિરાંતે દર્શન કરવાની અમારી ઇચ્છા છે. તદ્નુસાર લક્ષ્મીમંદિર પાસે અવસ્થિત નાની ઑફિસમાં ધનરાશિ આપીને અને તે માટેની પાવતી મેળવી લીધી. કર્પૂર-આરતી સાંજે ૫.૦૦ વાગ્યે હોય છે. લાઇનમાં ઊભા રહેવું પડે છે, તેથી અમને સાડાચાર વાગ્યે આવી જવાની સૂચના મળી છે.
હવે અમે મંદિરમાં પુન: દર્શન પામીને મંદિરની બહાર આવ્યા.
પ્રાત:કાલની આ મહાભિષેકપૂજા પછીનો સમય રાવલજીને મળવા માટેનો ઉત્તમ સમય છે. રાવલજીનું નિવાસસ્થાન મંદિરથી સહેજ નીચે આદિકેદારેશ્ર્વર મંદિરની સામે જ છે.
અમે રાવલજીને મળવા માટે તેમના નિવાસસ્થાનમાં પ્રવેશ કર્યો.
રાવલજી એકલા જ બેઠા છે. તેમણે સ્મિતપૂર્વક અમારું સ્વાગત કર્યું અને હાથના ઇશારાથી આસન ગ્રહણ કરવા સૂચવ્યું. તદ્નુસાર અમે બેઠા.
અન્યોન્ય કુશળ સમાચાર પુછાયા અને થોડી વાતો થઇ. તેમણે અમને ભગવાન બદરીનાથનું પ્રસાદી વસ્ત્ર અને તુલસીદલનો પ્રસાદ આપ્યો. અમે મસ્તકે ચડાવીને પ્રસાદ ગ્રહણ કર્યો. થોડીવાર બેસીને અમે વિદાય લીધી.
બદરીનાથ તો આ પહેલાં અનેકવાર આવવાનું બન્યું છે.
હવે તો બદરીનાથ એક નગર બની ગયું છે. અલકનંદાના બન્ને કિનારે, નર-પર્વત પર અને નારાયણ-પર્વત પર, મંદિરની ડાબી બાજુ અને જમણી બાજુ એમ ચારેય બાજુ હવે બદરીનાથનગર વસી ગયું છે. પરંતુ મૂળ જૂનું બદરીનાથ ગામ મંદિરની બાજુમાં, મંદિરની જમણી બાજુ નારાયણ-પર્વત પર વસેલું છે. આ જૂની વસાહતમાં નિવાસસ્થાનો પણ છે અને દુકાનો પણ છે. આ જૂના બદરીનાથ ગામની વચ્ચેથી પસાર થઇને એક રસ્તો બ્રાહ્મણીગામ તરફ જાય છે. આ બ્રાહ્મણીગામ બદરીનાથથી માત્ર એક કિ. મી. દૂર છે. આ બ્રાહ્મણીગામની આજુબાજુ ઘણાં તીર્થસ્થાનો છે.
૧. ઋષિગંગાદર્શન, ૨. લીલા ડુંગી, ૩. નંદાદેવીમંદિર, ૪. ઉર્વશીમંદિર.
અમે આ પહેલાં આ તીર્થોના દર્શન અનેકવાર કર્યાં છે. આ વખતે અમે અહીં આવ્યા નથી. માત્ર દૂરથી જ પ્રણામ કરી સંતોષ માન્યો.
બ્રાહ્મણીગામ પાસે ઋષિગંગાને કિનારેકિનારે એક પગદંડી ચરણપાદુકા.

પ્રતિસાદ આપો

તમારું ઇમેઇલ સરનામું પ્રકાશિત કરવામાં આવશે નહીં.