વીજળીના લીસોટા જેવી તેજોધવલ પ્રાચીન ગાથાઓ

ઇન્ટરવલ

ડૉ. બળવંત જાની – દુહાની દુનિયા

અસરકારક રીતે જીવનલક્ષી મૂલ્યબોધ કરાવતી સુભાષિતને પણ ભુલાવી દે એવી પ્રાચીન પ્રાકૃત-અપભ્રંશ અને જૂની ગુજરાતીની દોહરા કે ચોપાઈ બંધની નાનકડી લઘુ રચનાઓ કાવ્યત્વની દૃષ્ટિએ પણ સહેજેય ઓછી કે ઊણી ઊતરે એવી નથી હોતી. એમાંનો કલ્પનાવૈભવ, એમાંની વિષયસામગ્રી કર્તા દ્વારા એવી તો સુંદર રીતે સંયોજાઈ હોય છે કે વાંચતાં કે સાંભળતાં જ ભાવક એનાથી અંજાઈ જઈને એની ચોટથી કાવ્ય-કંડિકાને વશ થઈ જાય.
કાવ્ય અને યૌવનનો મદ બરાબર, પણ માલિકની મહેરબાનીનો મદ નિર્દેશીને પણ એક મદ હોય છે તેવું સૂચવતી આ પ્રાચીન ગાથા જોવા જેવી છે:
વિરલઉ કો ઘણુ જીરવઈ, જુવ્વણ સામિ પસાઉ;
ભર-ઉબ્ભર સાયરુ સહઈ, ફુટ્ટઈ ઈઅરુ તલાઉ.
ધન, યૌવન અને સ્વામી-માલિકની મહેરબાનીને કોઈ વિરલો જ જીરવી શકે, ભરતીનો ઉભાર તો મહાસાગર જ ખમી શકે; તળાવડાં જેવાં તો તરત જ ફાટી પડે. ખૂબ જ ઉચિત રીતે અહીં મદોન્મત્ત માટે તલાવડા જેવી સામાન્ય ઉપમા આપીને એની કક્ષાને વ્યંજનાપૂર્ણ બાનીમાં પ્રસ્તુત કરી છે.
વટ્ટહ ટલિય જિ ઉગ્ગિયા, એ તરુવર અકથત્થ;
રીણઉ પહિઉ ન વીસમઈ, છુહિઉ ન વાહઇ હાથ.
જે વૃક્ષો રાજમાર્ગ કે કેડીને છાંડીને ઊગ્યાં છે તે સાવ નકામાં અકૃતાર્થ છે; નથી તો તેમની નીચે થાક્યોપાક્યો યાત્રિક વિસામો લઈ શકતો કે નથી કોઈ ભૂખ્યું તેમના તરફ હાથ લાંબો કરીને ફળફૂલ મેળવી શકતું.
જેમની પાસે વિપુલ ધન છે એવા ધનપતિ જો કોઈના આશ્રયદાતા કે અન્નદાતા ન થઈ શકે તો તેમની શ્રીમંતાઈ સાવ એળે ગઈ ગણાય એવો નિર્દેશ અહીં આડે રસ્તે ઊગી નીકળેલા ફળથી લચેલા અને ઘેઘૂર છાંયડાવાળા વૃક્ષ દ્વારા અત્યંત કલાત્મક રીતે થયેલો જોઈ શકાય છે.
કોઈ વ્યક્તિ દ્વારા નિર્મળ અને સ્નેહભાવથી કંઈ આપવાને બદલે, ગુસ્સાથી અને અપમાન કરીને, અણગમો વ્યક્ત કરતાં મોઢે આપવામાં આવે તો તેવા દાનની નિંદા કરતી આ ગાથા પણ અત્યંત હૃદયસ્પર્શી છે.
ગજજવિ ઘોર ચડકક કરિ, કાલુ કોઈ મસિ – વન્નુ;
ઈણિ પરિ બપ્પિહાહં જલુ, જલઉ જિ જલહરિ દિન્નુ.
‘ગર્જી ઊઠીને, ભીષણ તણખા ઝરી, કાળમશ થઈને મેઘે બપૈયાને જે આપ્યુંં, બળ્યુંં એ જળ.’
જળ જેવા જળનું પણ મૂલ્ય ઓછું આંકીને જે રીતે અહીં પરાણે દાન કરનારને વખોડ્યા છે એમાંથી કર્તાની વાતને કલાત્મક રીતે કહેવાની પ્રતિભાશક્તિનાં દર્શન થાય છે.
બીજી એક ગાથામાં બાળકોની અળવીતરાઈ અને એના તોછડા વર્તનને જે રીતે વડીલો કે મોટેરાં, મોટા મનના આશ્રયદાતા સહન કરતાં હોય છે એ વિગતને નિર્દેશવા માટે વૃક્ષ અને પંખીઓનું ઉપમાન ભારે અર્થપૂર્ણ રીતે પ્રયોજાયું છે તે જોઈએ:
પંખ – ઝડપ્પડ ખર નહર, ચંચૂ – તણા નિહાય;
તરુ મિલ્હેવિણુ કો સહઈ, સિરિ, દિજજંતા પાય.
પંખીઓની પાંખોની ઝાપટો, તીણા તીક્ષ્ય નહોર(ના ઉઝરડા), ચાંચના મીણા ઘા અને માથા પરના પદપ્રહાર: એક વૃક્ષને બાદ કરતાં આ બધું કોણ સહી લે?
ધોધમાર વરસતો વરસાદ અને એના ગડગડાટને નિરૂપતું સુંદર કલ્પનામૂલક ઉદાહરણ અન્ય એક ગાથામાં સાંપડે છે, તે આસ્વાદીએ. અહીં જલધારારૂપી દોરડું અને પૃથ્વી આ દોરડાથી ઊંચકાતી નથી એટલે ગુસ્સાથી મેઘ બરાડારૂપી ગડગડાટ કરી રહ્યો છે એવું આલેખન કવિની પ્રતિભાનો ભારે બળૂકો પુરાવો છે, એ ઉદાહરણ જોઈએ:
અવિરલ-પડંત-નવગલ-ધારા-રજજુ-ઘડિઅં પઅ-તેણ;
અ-પહુ-તો ઉક્ખિવિઉં રસઈ-વ મેહો મહિં ઉઅહ.
લગાતાર પડતી પહેલા વરસાદની જલધારા(રૂપી) દોરડાથી પૃથ્વીને બાંધીને ઊંચકવા સતત અવિરત મથતો, પણ પછી પોતે બળમાં ઓછો પડે તેમ છે એમ પોતાને લાગતાં મેઘ જાણે કે જોર કરતો કરતો બરાડા પાડી રહ્યો છે.
વર્ષાઋતુના ચિત્રની માફક ગ્રીષ્મઋતુના
ચિત્રને પણ ભારે કલાત્મક રીતે એક ગાથામાં અભિવ્યક્તિ સાંપડી છે. તાપની પીડાથી સાનભાન ભૂલીને પ્રાણીઓ કેવી ભ્રમણામાં છે એનું મૃગજળના ચિત્ર કરતાં પણ ભારે મૂલ્યવાન ચિત્ર અહીં અંકાયું છે:
ગિરિ-સો-તો-તિ ભુઅંગં મહિસો જીહાઈ લિહઈ સંત-તો;
મહિસસ્સકણ્હ-પથ્થર-ઝરો-તિ સપ્પો પિઅઈ લાલં
ગ્રીષ્મની ગરીમીથી સંતપ્ત એવો મહિષ-પાડો-સર્પને પહાડી ઝરણાના જળનો રેલો માનીને જીભથી ચાટી રહ્યો છે અને સર્પ પણ મહિષ-પાડાની લાળને ઓગળેલું શિલાજિત માનીને ભારે પ્રેમથી પી રહ્યો છે.

પ્રતિસાદ આપો

તમારું ઇમેઇલ સરનામું પ્રકાશિત કરવામાં આવશે નહીં.