જીવન પ્રભુની સૌથી મોટી કૃપા, તેનો સદુપયોગ થવો જોઈએ

ધર્મતેજ

થોડું ચિંતન, મનન અને આત્મનિરીક્ષણ

જિનદર્શન – મહેન્દ્ર પુનાતર

પર્યુષણ પર્વ એટલે આત્માને ઉજાળવાનું પર્વ. તપ અને સાધનાનું પર્વ. સૌથી વિશેષ કહીએ તો આત્મ નિરીક્ષણનું પર્વ. દરેક માણસે પોતાની જાતને તપાસવી જોઈએ કે તપ અને સાધના પછી મારામાં કશો ફરક પડ્યો છે કે કેમ ? કે હતો ત્યાંને ત્યાં છું. આ પર્વ હિસાબ કાઢવાનું અને તન અને મનને સુધારવાનું પર્વ છે. આ પ્રસંગ નજીક આવી રહ્યો છે ત્યારે થોડું ચિંતન અને આત્મનિરીક્ષણ કરીએ…
* રાગ, દ્વેષ, લોભ, તૃષ્ણા, લાલસા, આ હિંસાના સૂક્ષ્મ સ્વરૂપો છે. જીવનનું સાચું સુખ આપણા પોતાનામાં છે અને આપણા થકી તે મળવાનું છે. તેને બીજા પાસેથી પરાણે મેળવવાનો પ્રયાસ એટલે હિંસા. બીજાને દુ:ખી કરીને માણસ સુખી બની શકે નહીં. અસ્તિત્વનો નિયમ છે આપણે જે કંઈ કરીશું તે પાછું આપણા તરફ વળવાનું છે.
* પ્રભુ પરમાત્મા એક યા બીજા સ્વરૂપે આપણી સમક્ષ વારંવાર આવે છે. પણ આપણે તેમને ઓળખી શકતા નથી. રાગ, દ્વેષ, ક્રોધ, માન, માયા અને લોભનાં આવરણોના કારણે તેમના દર્શન થતા નથી. સુખ તો દરેક માણસ પાસે છે. પણ તેને શોધતા આવડવું જોઈએ. ઈચ્છા અને માયાના જગતમાં ધર્મનું સાચું અનુસરણ બંધનમાંથી મુક્ત થવાની ચાવી છે.
* બહારનાં સુખો જ્યાં સુધી મળતાં નથી ત્યાં સુધી જ તેની મજા છે. મળી જાય પછી તેમાં રસ રહેતો નથી. વધુ પડતું સુખ પણ માણસને થકવી નાખે છે. કોઈપણ વસ્તુની પરાકાષ્ટા આવે છે ત્યારે તે સુખને બદલે દુ:ખ બને છે.
* ક્રોધ, માન, માયા ને લોભ એ મનુષ્ય જીવનનું બંધન છે. માણસ આ જાળમાં વધુને વધુ જકડાતો જાય છે. ભગવાન મહાવીરે આ ચાર બંધનોને શત્રુ ગણાવ્યા છે. માણસ આ બંધનોમાંથી ઉપર ઊઠે અને કષાયોને દૂર કરે નહીં ત્યાં સુધી તેને આત્માનો કોઈ અનુભવ થતો નથી. પ્રભુએ કહ્યું છે બીજાને મિટાવવાની વાત છોડી દો. જે માણસ આ ભાવ છોડી શકશે તે જ સ્વયંને બચાવી શકશે. મારું – તારું, રાગ – દ્વેષ હિંસા છે. હું અને તું મટી જવાથી જે શેષ રહેશે તે અહિંસા છે.
* જગતમાં અશાંતિ અને ઉપદ્રવ છે તેનું કારણ દરેક માણસ પોતાના સત્ય માટે લડી રહ્યો છે. સત્ય હંમેશાં અધૂરું પકડાય છે. ભાષાની, તર્કની, બોલનારની અને સાંભળનારની એક સીમા છે અને સત્ય આ સીમાથી પર છે. દરેકની વાતમાં સત્યના થોડા અંશો રહેલા છે. અનેકાંતવાદ એટલે સમાધાન, સમજણ, અને ખુલ્લુ મન, વિચારોની સહિષ્ણુતા, પરસ્પરના મત માટે આદર અને સમન્વય દૃષ્ટિ.
* પાપ આપણે પોતે કરીએ અને બીજાને કરવા દઈએ એમાં કશો ફરક પડતો નથી. દુનિયામાં પાપ કરવાવાળા માણસો વધારે નથી. પણ નિષ્ક્રિય રહીને પાપ કરવા દેવાવાળા માણસો વધારે છે. જેના કારણે પાપ અને દુષ્કૃત્યો વધ્યાં છે. પાપ કરવું અને થવા દેવું બંનેમાં માણસ જવાબદાર છે.
* આ સંસારમાં સર્વે જીવો પોતાનાં કર્મોથી સુખી અને દુ:ખી છે. સારું કે ખરાબ જેવા કર્મ હોય તેવું ભોગવવું પડે છે. પાપ અને પુણ્યનો હિસાબ સરળ છે. તેમાં દરેકે એકલા ભોગવવાનું હોય છે. તેમાં કોઈ ભાગ પડાવી શકતું નથી. માતા – પિતા, ભાઈ – બહેન કે પરિવારજનો કોઈ આમાં સહાયભૂત થઈ શકતું નથી. કર્મો કર્તાની પાછળ હોય છે બીજા કોઈની પાછળ નહીં.
* કોઈપણ વસ્તુ અતિ સારી નથી. અતિ લોભ, અતિ ક્રોધ, અતિ ભોજન, અતિ નિંદ્રા, અતિ ધન, આ બધું ક્યાંકને ક્યાંક દુ:ખ અને મુશ્કેલી ઊભી કરે છે. માણસનું સમગ્ર જીવન બે અતિ પર અટવાયેલું છે. મન એક અતિ પરથી બીજા અતિ પર જલદીથી સરકી જાય છે. એટલે ઘડીક દોસ્તી, ઘડીક દુશ્મની, ઘડીક પ્રેમ, ઘડીક ધ્રુણા, ઘડીક ક્રોધ તો ઘડીક ક્ષમાની લાગણી અને ભાવો ઊભા થયા કરે છે. મહાવીરની અહિંસાનો અર્થ છે આપણે એવી સરળ રીતે જીવીએ કે આપણી હસ્તીનો જ ખ્યાલ ન આવે. આપણે કાંઈક છીએ તેવો ખ્યાલ જ તમામ ઉપદ્રવોનું કારણ છે. દરેક માણસને હું છું એમ કહેવું પડે છે. બહાર દેખાવું છે એટલે દંભ અને દેખાવનો આંચળો ધારણ કરવો પડે છે.
* જૈન ધર્મમાં ત્યાગનું, છોડવાનું અને ઈચ્છાના બંધનોમાંથી મુક્ત થવાનું કહ્યું છે. ત્યાગ એક મોટો ધર્મ છે. પરિગ્રહના પાપમાંથી મુક્તિ છે. છોડ્યા વગર કશું મળે નહીં. નકામું ગુમાવીને સાર્થક છે તે પ્રાપ્ત કરવાનું છે. દરેક માણસ ધારે તો કંઈકને કંઈક વસ્તુનો ત્યાગ કરી શકે છે. આ માટે સંયમ અને મન મોટું હોવું જોઈએ. ઈચ્છા અને એષણાનો ત્યાગ મુશ્કેલ છે. સ્વાર્થ, લોભ અને લાલચ કશું છોડવા દેતા નથી.
* અહંકાર અને અભિમાન કદી કોઈનું ટકતું નથી. સુખમાં છલકાવું નહીં અને દુ:ખમાં ગભરાવું નહીં. સારો અને ખરાબ સમય આવ્યા કરે છે. ધર્મ પ્રત્યે શ્રદ્ધા અને વિશ્ર્વાસ તેમ જ પુરુષાર્થ હોય તો મુસીબતોને પાર કરી શકાય છે. છીએ
* મહાવીર નું સૂત્ર છે તમે પોતાના માટે જે ઈચ્છતા હો તે બીજાને માટે પણ ઈચ્છો. આપણને જે મળવાનું છે એ બીજાને પણ મળવાનું હોય તો તેની મજા કઈ રીતે આવે ? મારી પાસે હોય એવું મારા શત્રુ પાસે પણ હોય એમ કોણે ઈચ્છે ? આવું ઈચ્છવાનું હોય તો ઈચ્છા જ ન રહે. ઈચ્છાના મૂળને કાપવાનો મહાવીરનો આ રાહ છે. પ્રભુ કહે છે બીજાને પણ તમારા જેવા જ ગણો અને તેમના સુખ-દુ:ખનો વિચાર કરો.
* માણસ ત્રણ રીતે જીવે છે કાં તો સત્યના માર્ગે ચાલે છે. કાં તો અસત્યના માર્ગે ચાલે છે. ત્રીજો માર્ગ છે અર્ધસત્યનો. આ સૌથી ભયંકર છે. માણસો મોટે ભાગે તેને અનુસરે છે. તેમાં સલામતી લાગે છે. સત્ય બોલવાનું કઠિન છે. માણસ જાણવા છતાં અસત્યના માર્ગે ચાલે છે અને સાચા હોવાનો દેખાવ કરે છે. જીવન જ્યારે દંભ અને દેખાવ બને છે ત્યારે સત્યનો આંચળો ઓઢીને અસત્ય ગોઠવાઈ જાય છે. સત્ય એ તપ છે અને તેમાં માણસની કપરી કસોટી છે.
* માણસ કેવો દેખાય છે તેના કરતાં કેવો છે તેના પર તેના જીવનનો આધાર છે. હકીકતમાં માણસ જેવો છે તેવો બહાર દેખાતો નથી. અંદરનું અને બહારનું જુદું છે. ચહેરા પર અનેક મહોરા લાગેલા છે. માણસ જેવો ઘરમાં દેખાય છે તેવો બહાર દેખાતો નથી. મંદિરમાં તે જુદો છે અને ધંધાના સ્થળે તે જુદો છે. મિત્રો પાસે જુદો છે અને દુશ્મનો પાસે જુદો છે. આમ સમય અને સંજોગો મુજબ ચહેરાઓ અને મોહરાઓ બદલાયા કરે છે. ધર્મ બહારનો દેખાવ નથી. ભિતરનું પરિવર્તન છે. પ્રભુ પાસે બધા ચહેરાઓ ઉતારી દઈએ તો જ તેમનું સાંનિધ્ય પામી શકીએ.
* જીવન એ પ્રભુની સૌથી મોટી કૃપા છે. માનવદે મળ્યો છે તો તેનો સદુપયોગ થવો જોઈએ. આપણા થકી બીજાને દુ:ખ ન પહોંચે તેનો ખ્યાલ કરીએ. સારું ભલાઈનું પરોપકારનું કામ કરતા રહીએ તો તે પણ એક ધર્મ છે. કમળ કાદવમાં ઊગે છે છતાં કાદવથી અલિપ્ત રહે છે. તેમ માણસે સંસારમાં રહેવા છતાં
સંસારથી મુક્ત બનવાનું છે. હું કેવળ શરીર નહીં પણ આત્મા છું એવું ભાન
થાય ત્યારે મોહ અને આસક્તિ રહેતા નથી.
* મહાવી પ્રભુનાં વચનો છે કાળ નિર્દય છે અને શરીર દુર્બળ છે. એ સ્મરણમાં રાખીને માણસે જીવવું જોઈએ. કાળ એટલે સમય તે કોઈની રાહ જોતો નથી કે કોઈના માટે અટકતો નથી. જે ક્ષણો હાથમાં હોય તેનો ઉપયોગ કરી લેવો જોઈએ. જીવન હંમેશાં વર્તમાનમાં ચાલે છે. કાલે શું થશે તેની કોઈને ખબર નથી. આપણે આ જગતમાં છીએ કે નથી તેનાથી સમયની ધારાને કોઈ ફરક પડતો નથી. એક તણખલું નદીમાં વહી રહ્યું હોય અને તે માને કે નદી મારા સહારે ચાલી રહી છે તો પછી કહેવાનું શું ? મારા વગર કશું થવાનું નથી એવું માનવાવાળા દુનિયામાંથી ચાલ્યા ગયા છે પણ દુનિયા ચાલતી રહી છે. કોઈના વગર કશું અટકતું નથી. માત્ર કાળ અને સમય મહત્ત્વના છે.
* ભગવાન મહાવીરનું બધા જીવો પ્રત્યેનું કથન છે તમે તમારા ભાગ્ય વિધાતા છો. સુખ દુ:ખ, સારું નરસું, સફળતા નિષ્ફળતા બધું આપણા હાથમાં છે. આપણે આપણી રીતે ચાલવાનું છે બીજાનું અનુકરણ કરવાથી કોઈ ફાયદો નથી.
અને છેલ્લે…
” માલિક તેરી રઝા રહે
ઔર તૂ હી તૂ રહે
બાકી ન મૈં રહૂ
મેરી આરઝૂ રહે
હે માલિક, પ્રભુ પરમાત્મા ચોમેર તારો જયજયકાર હો. સર્વત્ર તુને તુજ હોય.
ન હું રહું, ન મારી કોઈ અભિલાષા રહે.
ભગવાન એવું વરદાન આપો જ્યાં સુધી આ કાયામાં ચેતના રહે ત્યાં સુધી ફક્ત તારા જ ગુણગાન ગાતો રહું. તારું જ નામ મારા કર્ણોમા ગુંજતું રહે અને તારા જ દર્શનથી હું સુખ પામું. ઉ

પ્રતિશાદ આપો

તમારું ઇમેઇલ સરનામું પ્રકાશિત કરવામાં આવશે નહીં.