ગાથાઓની અમૃત સરવાણી

ઇન્ટરવલ

દુહાની દુનિયા – ડૉ. બળવંત જાની

હેમચંદ્રાચાર્ય દ્વારા તૈયાર કરાયેલા અપભ્રંશ વ્યાકરણનો ભાયાણી સાહેબ દ્વારા થયેલા અનુવાદનો સ્વાધ્યાય કરતાં કરતાં વ્યાકરણનાં રૂપોના ઉદાહરણ માટે મુકાયેલી કેટલીક ગાથાઓ પણ નજરમાં ખાસ વસી ગઈ છે. એમાંની વિષયસામગ્રી અને અભિવ્યક્તિનું સ્વરૂપ એવું છે કે ગાથાઓ અમૃત સરવાણીના વહેણ સમાન લાગી. ગાથાને આજ સુધી ચિરંજીવ અપાવનારું તત્ત્વ એમાંનો ભાવ છે, એમાંની અભિવ્યક્તિ છે. આ બધી ગાથાઓ અભિવ્યક્તિના ઉત્તમ નમૂનારૂપ લાગી છે. એમાં જે કંઈ કહેવાયુંં છે એ એટલું બધું હૃદયસ્પર્શી બની રહે છે કે એને કારણે કહેવાની રીતના કૌશલ્યની પ્રભાવકતાનો ખ્યાલ આવે છે.
કવિ અહીં પ્રિય પાત્રની ઉપસ્થિતિ અને અનુપસ્થિતિને વિષય બનાવીને જે કહે છે તે ભારે બળૂકું ઉદાહરણ છે.
પ્રિય-સંગમી કઉ નિદડી પિઅહો પરોકખહો કર્વે;
મઈ વિન્નિ-વિ વિન્નસિઆ નિંદ ન એમ્બ ન તેર્વે.
નાયિકા ચમત્કૃતિભરી બાનીમાં કહે છે તે ભારે આસ્વાદ્ય છે. તે કહે છે કે પ્રિયના સંગમાં એની સાથે વળી નિદ્રા ક્યાંથી? અને પ્રિય પાત્ર આંખથી દૂર હોય ત્યારે પણ નિદ્રા તે વળી કેવી? મેં તો બંને પરિસ્થિતિમાં નિદ્રા ગુમાવી, એની સંગતમાં એના સહવાસને કારણે વાતોથી અને એની અનુપસ્થિતિમાં વિરહને કારણે ઊંઘ જ ન આવી.
નિદ્રા તો છે જ નહીં. પ્રિય પાત્ર હોય ત્યારે અને ન હોય ત્યારે પણ. આવી વાતને જે કાર્ય-કારણ સાથે સાંકળીને મૂકી છે તે આપણને રસાનુભૂતિનો અનુભવ કરાવે છે. આવી જ એક બીજી ગાથા છે તેને આસ્વાદીએ:
ઓહે મેહ પિઅંતી જલુ તોહે વડવાણલુ આવટ્ટઈ;
પેકખુ ગહીરિમ સાયરહો એક-વિ કણિઅ નાહિ ઓહટ્ટઈ.
જે સાગરપેટા મહામાન છે, સ્થિર, સ્વસ્થ અને સ્થિતપ્રજ્ઞ છે એનો મહિમા ગાતાં અહીં સાગરને ઉદાહરણ તરીકે ખપમાં લઈને આખી વાત કહેવાઈ છે. નાયિકા કહે છે કે અહીં મેઘ સાગરનું જળ પીએ છે અને સાગરમાં ઉદ્ભવેલ વડવાનળ જળનો વિનાશ કરે છે. તેમ છતાં સાગરની ગંભીરતા તો જુઓ. એક કણી પણ ઓછી થતી નથી સાગરની અફાટ જળરાશિમાં. જરા પણ વઘઘટ થતી નથી તેમને કોઈ ચૂસી લે કે શોષણ કરે, તેમને કોઈ પરેશાન કરે, પણ તમારે તો સાગરની માફક ધીર-ગંભીર જ રહેવાનું છે. માનવ વ્યક્તિત્વની આદર્શ પ્રતિમા અહીં દૃષ્ટિગોચર થાય છે.
કહિં સસહરુ કહિં મયરહરુ કહિં વરિહિણું કહિં મેહુુ;
દૂર – ઠિયાહં – વિ સજ્જણહં કોઈ અસડઢલુ નેહુ.
પ્રેમના-સ્નેહના સંદર્ભમાં ઉદાહરણ રજૂ કરીને એમાં સમીપતાની-નિકટતાની આવશ્યકતા નથી તે સમજાવવા માટે કવિએ અહીં જે રૂપકો-દૃષ્ટાંતો પ્રયોજ્યા છે તે ભારે કાવ્યાત્મક છે. કવિ કહે છે કે આકાશમાં તો ક્યાં ચંદ્ર ને વળી ધરતી ઉપરનો ક્યાં સાગર? ક્યાં મોર ને ક્યાં મેઘ? સજ્જનો-પ્રેમીઓ દૂર રહેલા હોય તો પણ તેમની વચ્ચે અસાધારણ સ્નેહ તો હોય જ છે.
અહીં સાગરમાં પૂર્ણિમાના અંકથી જે ભરતી ચઢે છે અને આકાશમાં વાદળાં ચઢે-મેઘાડંબર રચાય અને મયર-મોર-મા બને ને કેકારવ કરી મૂકે. આમ જોઈએ તો કેટલી દૂરતા છે, પણ આ સ્થૂળ પ્રકારનું દુરત્વ સ્નેહીઓને-સજ્જનોને-પ્રેમીઓને નડતું નથી. અવરોધરૂપ બનતું નથી.
બીજી એક ગાથામાં પ્રેમીની પીડા જોઈએ:
સંદેસેં કાંઈ તુહારેણ જં સંગહો ન મિલિજ્જઈ;
સઈણંતરિ પિઅં પાણિએણ પિઅ પિઆસ કિં છિજ્જઈ.
પ્રિયતમાની સાથેના મિલનના સંદર્ભે ભારે આકર્ષક ઉક્તિ પ્રસ્તુત ગાથામાં છે. મૂળભૂત વસ્તુ તો પ્રિય પાત્ર સાથેના પ્રત્યક્ષ મિલનની હોય છે અને એટલે નાયિકા કહે છે કે જો સંગે-પ્રત્યક્ષ-ન મળાય તો તારા સંદેશાથી શું વળે? હે પ્રિયતમ, સપનામાં પાણી પીએ પ્યાસ છીપે ખરી? જે રીતે સપનામાં પાણી પીવાથી તરસ છિપાતી નથી, મટતી નથી એ જ પ્રકારનું કોઈ સાથે મોકલેલા સંદેશાનું છે. અહીં જે કહેવા માટે છે તે તો સંદેશો નહીં તું જ, માત્ર તું જ સાક્ષાત્ મને સદેહે મળવા આવ. તો જ મારા હૃદયની તરસ છીપશે. સાહિત્યમાં ગોપનનો મહિમા વિશેષ છે. અહીં પણ કવિને જે કહેવાનું છે એ ગોપિત રહ્યું છે અને તેમ છતાં તે પ્રગટ તો થાય જ છે.
સિરિ ચડિઆ ખંતિ ફલઈ પુણુ ડાલઈ મોડંતિ;
તો – વિ મહદમ સઉણાહં અવરાહિઉ ન કરંતિ.
જે મહાન છે, મોટેરાં છે તેઓ કેવા સહનશીલ અને મોટા મનવાળા હોય છે તેની વાત અહીં ગાથામાં કહી છે. વિશાળ હૃદય ભાવવાળા બનવાનું સૂચવતી આ ગાથા આવા કારણે અત્યંત મહત્ત્વની છે. આ કહેવા માટે જે માધ્યમ પસંદ કર્યું છે એ ભારે કલાત્મક છે. કવિ વૃક્ષના ઉદાહરણથી કહે છે કે પક્ષીઓ માથે ચડીને ફળ ખાય છે ને ડાળીઓ તોડે છે – તોયે મહાન વૃક્ષો પક્ષીઓને શિક્ષા કરતાં નથી.
પક્ષીવૃંદ વૃક્ષની ઉપર બેસે છે, હગાર કરે છે, એનાં ફળ ખાય છે, ફેંકે છે, ડાળીઓ-પાંદડાં-કૂંપળો બધું તોડે-ફોડે છે તો પણ વિશાળ હૃદય ભાવનાં વૃક્ષો આ પક્ષીઓને કંઈ પણ શિક્ષા કરતાં નથી. પ્રેમથી પોતાની ઉપર સવાર થવા દે છે.
આપણે પણ આપણી સમકક્ષ ન હોય અને સાવ નાના હોય, અકારણ, સહજ રીતે ટીખળ-તોફાન કરતા હોય એના પ્રત્યે દ્વેષ્ાભાવ ન રાખવો. જેમ પક્ષીપ્રકૃતિ છે એમ માનવપ્રકૃતિ પણ હોય છે અને એ પ્રકૃતિ અનુસાર એ ભલે વ્યવહાર કરે, પણ આપણે તો વૃક્ષ જેવા થઈને હંમેશાં પ્રેમભાવ-સહનશીલતાનો ભાવ જ પ્રદર્શિત કરવાનો હોય.
આ બધી પ્રાકૃત-અપભ્રંશ ગાથાઓમાં ભારોભાર કલાત્મક અભિવ્યક્તિ જોવા મળે છે. ઊંચી કવિતા અહીં સિદ્ધ થઈ છે. કવિ જીવનવાદી હોય તો પણ કલાનું માધ્યમ એને કેવું મદદમાં આવે એનું ઉદાહરણ આ બધી ગાથાઓ છે. જીવનબોધ, મૂલ્યબોધ અને સૌંદર્ય કલાબોધનો એકસાથે અનુભવ કરાવતી આ ગાથાઓને આવા કારણે અમૃતધારા સાથે સરખાવવામાં આવી છે. એમાંથી દ્રવે છે અમૃત્વ. મૈત્રેયીએ કહ્યું હતું કે યેન અહં ન અમૃતસ્યામ્ તેન અહં કિમ્ કૂર્યામ્. જેમાંથી મને અમૃત્વ ન મળતું હોય એને લઈને હું શું કરું? મહિમા આવા અમૃત્વબોધનો છે. જે અહીં ઉદાહૃત ગાથાઓમાં છલકાતો દૃષ્ટિગોચર થાય છે અને એટલે એનું મૂલ્ય આજ સુધી અકબંધ રીતે જળવાઈ રહ્યું છે.
ભારે લાઘવથી, ચોટદાર રીતે, અસરકારક રીતે કથનની ત્રેવડનાં આ બધાં ઉદાહરણો આપણી બળકટ સાહિત્ય પરંપરાનો ઊજળો પુરાવો છે. પરંપરાનું રસપાન કરીને સમૃદ્ધ કવિ પોતીકી સજ્જતા પ્રગટ કરવા ઉદ્યુક્ત હોય છે. આ પરંપરાને આવી રીતે જો સુલભ બનાવીએ તો કોઈ સમાનધર્મા પરંપરામાં ઉમેરણરૂપ સર્જન માટે સમર્થ બને. ભારતીય સાહિત્યના ભવ્ય અને તેજોધવલ વીજળી જેવા લીસોટારૂપ આવી ગાથાઓનો ભંડાર-ખજાનો છે એને કોઈ ખોલે, જુએ તો અવશ્ય એના મુખની ક્રાંતિ પણ આવી તેજોધવલ ગાથાથી ઝળકી ઊઠે.

પ્રતિશાદ આપો

તમારું ઇમેઇલ સરનામું પ્રકાશિત કરવામાં આવશે નહીં.