Mobile App
ePaper | Home | Contact Us | Archives   Welcome Guest  | Log In | Register
                 
                
ઝિંદગી કૈસી હૈ પહેલી...

કવર સ્ટોરી-શિલ્પા શાહ



ગયા સપ્તાહે એક જણ પૂછતો હતો, "અલ્યા, આવડો મોટો અધિકારી ને પાછો બૉડી બિલ્ડર... એને વળી આપઘાત શેનો કરવો પડ્યો? બપોરના સુધીમાં ઍડિશનલ ડાયરેક્ટર જનરલ ઑફ પોલીસ (એડીજીપી) હિમાંશુ રૉયે મોંમાં ગોળી છોડી જીવ આપી દીધો એવા હતાશ કરી નાખનારા સમાચાર દેશના ઘરેઘરમાં ફરી વળ્યા હતા. દરેકને મોંઢે ઉપરનો સવાલ હતો. જવાબમાં અખબારોએ કહ્યું કે, ‘પોલીસ અધિકારી કૅન્સરના રોગથી હારી ગયા હતા. કૅન્સરની સારવારે તેમના દેખાવને ખરાબ કર્યો હતો. પોતાના આરોગ્યને કારણે આવેલા ‘ફ્રસ્ટ્રેશન’-હતાશા-નિરાશાને પગલે તેમણે અંતિમ પગલું ભર્યું હતું.’ હિમાંશુ રૉયે લખેલી આખરી નોંધમાં પણ તેમણે આ જ કારણ લખ્યું હતું. સર્વત્ર ચર્ચા ચાલી હતી. કોઈ માણસ સમૃદ્ધિ-સત્તા-શૌર્ય-સુખસોઈમાં અવ્વલ હરોળમાં હોય ને તેને અચાનક માનસિક ઉદાસીનતા કે ખિન્નતા કે હતાશા કે આશા-અપેક્ષા ભંગ કે ઉત્સાહ ભંગ આવે પણ એ ડિપ્રેશન કે ફ્રસ્ટેશન શું એવું અંતિમ હોય છે કે જેનો અંત જીવલેણ હોય અથવા જીવનને સાવ પલટી નાખનારો હોય એવું વારંવાર પૂછાતું રહ્યું છે. આપણે એવા કિસ્સા પણ જોયા છે કે પરીક્ષાની નિષ્ફળતા, કારકિર્દીમાં નિષ્ફળતા, લગ્નજીવનમાં નિરાશા, પ્રેમની અખંડતાનો અંત વગેરેને પગલે કિશોર વયના છોકરા-છોકરી, યુવાનો-યુવતીઓ આપઘાત કરે. ક્યારેક વળી શાળામાં શિક્ષકના મહેણાં-ટોણાંને પગલે, ઘરમાં માતાપિતા દ્વારા માનભંગ કે અપેક્ષાભંગ થવાને પગલે ૧૨ વર્ષ સુધીના બાળકે જીવનને મૃત્યુના જાળામાં ફગાવી દીધું હોય એવા કિસ્સા પણ જાણવા મળ્યા જ છે. એ સાથે એવા પણ કિસ્સા છે જેમાં દીપિકા પદુકોણથી માંડીને અનુષ્કા શર્મા, શાહરૂખ ખાન સુધીની સેલિબ્રિટીઓએ આ ખતરનાક હતાશાના પંજામાંથી નીકળી જઈને નવેસરથી બહેતર જીવનસફર આરંભી દીધી હતી.

અહીં અભિનેત્રી ઝાયરા વસીમની વાતને થોડી જાણી લઈએ. એ કહે છે કે, "મને હંમેશાં એવું જ માનવા પ્રેરવામાં આવતી કે મારામાં કશું ખોટું નથી. મને યાદ છે કે વારંવાર મને કહેવામાં આવતું કે ડિપ્રેશન જેવું કશું છે જ નહીં. વળી લોકો એમ પણ કહેતા કે ડિપ્રેશન તો ૨૫ વર્ષથી વધુ વયના લોકોને જ આવે. આ એ અભિનેત્રી કહે છે, જેણે ૨૦૧૬ની બ્લોકબસ્ટર ફિલ્મ ‘દંગલ’માં યુવા ગીતા ફોગટની ભૂમિકા અફલતૂન રીતે ભજવીને લોકોનાં હૃદય જીતી લીધાં હતાં. એણે તાજેતરમાં જાહેરમાં જણાવ્યું હતું કે, ૧૨ વર્ષની વયે એને ભય કે ગભરાટ થઈ આવતો, જેને પેનિક અટેક કહેવામાં આવે છે. ત્યારથી ઝાયરા સતત ડિપ્રેશન-હતાશા-નિરાશા સાથે લડતી રહી છે. ઝાયરાએ લખ્યું છે કે, એ ક્યારેક તો એન્ટિડિપ્રેસન્ટ-નાઉમેદી વિરોધી કે નાસીપાસી વિરોધી દવાની પાંચ ટેબ્લેટ ખાતી હતી. એને લગભગ રોજ ઍંગ્ઝાયટિ અટેક આવતા હતા. અડધી હૉસ્પિટલમાં પહોંચવું પડતું હતું. અશાંત કે ક્ષુબ્ધ, અસ્વસ્થ રહેતી. આભાસો થતા. વધારે ઊંઘને કારણે પગ બહેર મારી જતાં તો ક્યારેક સપ્તાહો સુધી ઊંઘી શકતી નહીં. આ તમામ લક્ષણો ડિપ્રેશન કે હતાશાના દરેક દર્દીમાં દેખાય એવું નથી.

બૉલીવૂડની સ્ટાર અભિનેત્રી દીપિકા પદુકોણ ગયા વર્ષે હતાશાની તકલીફનો સામનો કરી રહી હોવાનું સૌ કોઈ જાણે છે. જોકે, અક્કલમંદ સુંદરી હોઈને દીપિકાએ એની માનસિક બીમારીને સાથે રાખીને એક પગલું આગળ માંડી ડિપ્રેશન-ઍંગ્ઝાયટિ-ફ્રસ્ટે્રશન જેવી માનસિક તકલીફોનો સામનો કરનારાઓની મદદ માટે, ઉપાય માટે એક કેન્દ્ર જ સ્થાપિત કર્યું હતું. એ કહે છે, "શરૂમાં મને લાગેલું કે એ કામના ભારણને લીધે છે એટલે મેં કામ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાથી મારી જાતને અળગી કરી. હું લોકોની વચ્ચે રહેવા માંડી, પણ સતત કશું જાણે ખટક્યા કરતું, બીજાના દોષો જોયા કરવાની વૃત્તિ થયા કરતી, ઠપકો આપવાનું મન રહેતું. કોઈ રીતે આ ખટક્યા કરવાની લાગણી દૂર ન થતી. મારા શ્ર્વાસોચ્છ્વાસ ટૂંકા લેવાતા, ઊંડા ન લઈ શકતી. એકાગ્રતાના અભાવથી પીડાતી હતી અને ઘણીવાર ભાંગી પણ પડતી.

આ દીપિકા આજે કહે છે કે, ડિપ્રેશન ભવિષ્યનો ‘વ્યાપક રોગચાળો’-એપિડેમિક છે. દર પાંચમાંના ત્રણ જણ ડિપ્રેશનથી પીડાતા હોય છે. માનસિક માંદગી ડિપ્રેશન હવે પછીનો વ્યાપક રોગચાળો બની રહેવાનો છે. ૨૧ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૮ના હૈદરાબાદ ખાતે ઈનફોર્મેશન ટૅક્નોલૉજી અને નાસકોમ ઈન્ડિયા લીડરશિપ ફોરમની વર્લ્ડ કૉંગ્રેસમાં ‘મેકિંગ મેન્ટલ વેલનેસ અ બૉર્ડરૂમ પ્રાયોરિટી’ વિશે બોલતા દીપિકાએ ઉપરોક્ત વાત કહી હતી. એણે પોતાની તકલીફ સંબંધે કહ્યું હતું કે એની માતાએ આ તકલીફનાં લક્ષણો પારખ્યાં હતાં. એણે વધુમાં કહ્યું હતું કે, "નબળાઈની પળો આવે એમાં કશું ખોટું નથી, ભાંગી પડવું, ક્યારેક રડી પડવું પણ ઠીક છે. એ બધું ઓકે છે. તમે દરેક વખતે સ્વસ્થ નથી દેખાતા એમાં કશું અજુગતું નથી. મારી માતા મારી સમસ્યાને પારખી-સમજી શકી ન હોત તો મારા મામલામાં માંદગીની દખલ ન લેવાઈ હોત.

હિન્દી ફિલ્મ જગતમાં દીપિકા ઉપરાંત અનુષ્કા શર્મા, શાહરૂખ ખાન, વરુણ ધવન, રણવીર સિંહ, કરન જોહર, ઋતિક રોશન અને ઈલ્યાના ડી’ક્રુઝ જેવાં સેલિબ્રિટી નામો પણ છે જેમણે પોતાની હતાશાની વાત કરી છે. ઉપરાંત એવા પણ સ્ટાર-કસબીઓ છે જેમને વિશે આ પ્રકારનીતકલીફની બાતમી બહાર આવી નથી. હોલીવૂડમાં પણ અનેક માંધાતા સ્ટાર, ફિલ્મસર્જકો પણ ડિપ્રેશનનો ભોગ બનતા રહ્યા છે.

વળી, વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન (ડબલ્યુ. એચ. ઓ.-હુ)ના જણાવ્યા અનુસાર, ભારતમાં ડિપ્રેશનનું લેવલ ૩૬ ટકા જેટલું ઊંચું છે અને આઘાત પમાડતી બાબત તો એવી છે કે આ આંકડો જગતભરમાં સૌથી વધુ ઊંચો છે. આથી વધારે ચોંકાવનારી જાણકારી ‘હુ’ આપે છે કે ડિપ્રેશન વર્ષ ૨૦૨૦ સુધીમાં અક્ષમતાનું કે કાર્ય કરવાની અસમર્થતાનું બીજા ક્રમનું મોટું કારણ હશે! જોકે, આ મામલે મોટા પડકારો અન્ય તરફ છે, આપણા દેશમાં માનસિક અને શારીરિક બીમારીઓનો સદંતર ભિન્ન રીતે ઈલાજ કરવામાં આવે ત્યાં આ પડકારો ઊભા છે.

એક બાબત તો આપણે સ્વીકારી લેવી જોઈએ. આપણે તમામ લોકોએ પોતાનું માનસિક કૌશલ્ય સાબિત કરવામાં ભારે સંઘર્ષ કરીએ છીએ એવા કાળમાં આપણે માનસિક રીતે માંદા હોવાનું નિદાન કરવામાં આવે એને શરમજનક ગણવામાં આવે છે. દીપિકા પદુકોણે ભારત જેવા દેશમાં ડિપ્રેશનની વ્યાખ્યા બંધ કમાડ પાછળથી ઉઘાડી આપી ત્યાં સુધી બધું મોઘમ રાખવામાં આવતું. દીપિકાના પ્રયાસથી લોકોની માનસિક્તા અને સ્વીકારની બાબતમાં પરિવર્તન આવવા માંડ્યું છે. રસ પડે એવી એક બાબતમાં એક અંગ્રેજી અખબારે કરેલા ‘ઝટપટ સર્વેક્ષણ’માં લોકોને પૂછવામાં આવ્યું હતું કે, એક વખતે તેમને ડિપ્રેશન થયાનું નિદાન કરવામાં આવે તો તેઓ એ વિશે તેમના સહકર્મચારીઓ, પડોશીઓને જણાવવામાં સ્વસ્થતાનો અનુભવ કરશે કે? સર્વેક્ષણમાં હિસ્સો લેનારાઓમાંના ૪૦ ટકાએ જણાવ્યું હતું તેઓ તેમની સ્થિતિ વિશે જાણ કરશે તો બાકીના ૬૦ ટકા લોકોએ કહ્યું હતું કે, તેઓ આમ વાત જાહેર કરવામાં ભારે અસ્વસ્થતા અનુભવશે.

આપણે આપણી રોજની જિંદગીમાં એટલે કે દૈનિક જીવનમાં ડિપ્રેશનની વ્યાખ્યા ટીપે ટીપે ઉતારવા માંડી છે એમ કહેવું જો વાજબી હોય તો પૂછવું પડે કે આપણે શું ડિપ્રેશનની એ વ્યાખ્યાને સંપૂર્ણપણે સ્વીકારી છે ખરી? કેવી વિચિત્ર વાત છે કે આપણું કોઈ પ્રિયજન તેમની તકલીફ માટે માનસિક રોગ ચિકિત્સકની સારવાર લેવાના નિર્ધારનો ઉલ્લેખ કરશે તો આપણે એવી અને એટલી સ્વસ્થતાનો અનુભવ નહીં કરી શકીએ જે આપણે પહેલા અનુભવતા હતા. આપણા પ્રિયજનનો આવો સ્વીકાર આપણા ભેજામાં શંકાના ભૂત ભમતા કરી દેશે. મગજમાં શંકાઓ-આશંકાઓ-કુશંકાઓ ભરી દેશે.

ડિપ્રેશનના ઉપચારમાં બે સૌથી મોટા અવરોધ રૂપ પરિબળો છે, જેમાં એક છે આ માંદગી સાથે જોડાયેલું સામાજિક લાંછન અને બીજું છે, આ માંદગી વિશે સભાનતા અને જાણકારીનો અભાવ. એક નિષ્ણાતના કહેવા પ્રમાણે, આ બે પરિબળોને કારણે ડિપ્રેશન-ઉદાસીનતા-ખિન્નતા-હતાશા-નિરાશાથી પીડિત વ્યક્તિઓ (અને તેમનાં કુટુંબીજનો) ડિપ્રેશનના ઉદ્ભવને પરખવામાં નિષ્ફળ જ માત્ર નથી રહેતા, પણ આવી કોઈ સમસ્યા હોવાની બાબતને દબાવી દેવાનો પ્રયાસ કરે છે અથવા તેનો સ્વીકાર કરવાનું નકારે છે.

ડિપ્રેશનના સમયગાળાને ‘બ્લ્યુઝ’ કહેવામાં આવે છે. વિશ્ર્વપ્રસિદ્ધ ચિત્રકારો-પેઈન્ટરો જીવના ચોક્કસ તબક્કે આવા ‘બ્લ્યુઝ’માંથી પસાર થયા હોવાની નોંધો છે. એ દરમિયાન તેમની કૃતિઓમાંથી તેમના અવસાદ-ઉદાસીનતા-ડિપ્રેશન પ્રગટ થતું જોવાયું છે. એક સમયે ‘બેટલ બ્લ્યુઝ’ને નામે ડિપ્રેશન સંબંધી ઝુંબેશ ચલાવાઈ હતી. ત્રણ સપ્તાહ ચાલેલી આ ઝુંબેશમાં જાણવા મળ્યું હતું કે, તેમાં હિસ્સો લેનારાઓમાંના ૮૩ ટકા મધ્યમ કે નિયંત્રિત ડિપ્રેશનથી પીડાતાં હતાં જ્યારે ૭૧ ટકા ગંભીર કે ઉગ્ર હતાશાથી પીડાતાં હતાં. દસ ટકા લોકોમાં ડિપ્રેશનનાં લક્ષણો જોવા મળ્યાં નહોતાં. માનસિક અને લાગણી સંબંધી આરોગ્ય સાથે સંકળાયેલા ડિજિટલ કાઉન્સેલિંગ પ્લેટફોર્મના વડા અને આ વિષયના નિષ્ણાત તબીબે કહ્યું હતું કે, "આ તો એવા લોકો હતા જેઓ ઓનલાઈન માર્ગદર્શન ખોજનારા હતા. એ દર્શાવે છે કે ભારતમાં નિદાન નહીં કરાયેલા અનેક દર્દી હતાશા-નિરાશા-ઉદાસીનતા-ડિપ્રેશનમાં સંડોવાયેલા હશે.

લક્ષણોની વાત કરીએ તો કહેવાય કે આપણામાંના મોટાભાગના લોકોને ખબર નથી કે ડિપ્રેશન એટલે ખરેખર એમાં શું થાય, કેવી લાગણી થાય, મનોવ્યાપાર કેવી રીતે થતો હોય! વળી, આપણે જે નથી જાણતા ડિપ્રેશનથી પીડાતા લોકો પણ કાર્યરત રહે છે, રોજમર્રાના કામ-કાર્ય કરતા હોય છે, પણ થોડા જુદા સ્તર પરથી, જુદી પાયરીએ કાર્યરત હોય છે. જોઈએ ડિપ્રેશનનાં લક્ષણો શા છે.

ડિપ્રેશનની માત્રા વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ અલગ અલગ હોય છે. આરંભિક લક્ષણો એવાં હોય છે કે જેની અવગણના સહેલાઈથી થાય છે. શારીરિક લક્ષણોમાં થાક લાગવો, ઉત્સાહમાં ઘટાડો થવો, આખા શરીરમાં દુ:ખાવો થવો, ઊંઘમાં ગડબડ થવી, ભૂખમાં ફેર પડવો. આત્મવિશ્ર્વાસ નાબૂદ થવો, એકાગ્રતા ન થઈ શકે, સામાજિક બાબતોથી દૂર રહેવું, માથાભારે બનવું અથવા સામે થવું, તીવ્ર ઉદાસીનતા થવી અને મનોરંજન કે આનંદ માણવાની ક્ષમતા ખતમ થવી જેવાં લક્ષણો ડિપ્રેશનના દર્દીમાં જણાતા હોય છે.

ભારતમાં જ નહીં દુનિયાભરમાં ડિપ્રેશનના રોગીઓ સમાજમાં હરતાફરતા હોય છે, પહેલી નજરે એ વ્યક્તિને ઉદાસીનતાનો ભોગ બનેલી હોવાનું સમજી શકાતું-પારખી શકાતું નથી. અમેરિકામાં પણ લોકો બહુ ઝડપથી ડિપ્રેશનના ભોગ બને છે અને તેમની સંખ્યામાં પણ ઝડપતી વધારો થઈ રહ્યો છે, એમ ૧૧ મે, ૨૦૧૮ના એક સમાચારમાં જાણવા મળ્યું હતું. સમાચારમાં જણાવ્યા અનુસાર, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં તાજેતરનાં વર્ષોમાં ગંભીર પ્રકારના ડિપ્રેશનના કેસોમાં પુષ્કળ વધારો થયેલો જોવામાં આવ્યો છે, ડિપ્રેશનના આવા કેસો ખાસ કરીને ટીનએજરોમાં અને આધુનિક કાળ-ડિજિટલ યુગના યુવાનોમાં જોવા મળ્યા છે.

આપનું મંતવ્ય
Indic Character Map
Name
ફીડબેક
Verification Text  * Type below text for verification

385Ih55Y
ભાષા   યોગ્ય ભાષા પસંદ કરો
Copyright © 2000-2001 Bombay Samachar.
Reproduction in whole or in part without written permission is prohibited.
Designed, Developed & Maintained By : www.soft-mac.com